13-06-2009
Door Carel Peeters

Ik geloof niet dat Susan Sontag ooit heeft gedacht dat haar dagboeken ongepubliceerd zouden blijven, ook al is haar zoon David Rieff ervan overtuigd dat hij haar privacy aan het schenden is door nu het eerste deel over de jaren 1947-1963 te publiceren onder de titel Reborn (Herboren in de vertaling van De Bezige Bij).

Als essayiste goot Sontag (1933-2004) haar persoonlijke ervaringen juist nooit in een autobiografische vorm. Het was wel persoonlijk, maar nooit particulier. Kunst, en ook haar eigen essays, moesten boven het persoonlijke uitstijgen. Vandaar de verrassing en verwarring nu we een kijkje krijgen in het meest particuliere domein van Sontag.

De verrassing is zo groot omdat Sontag niet de evenwichtige essayiste blijkt te zijn geweest die we dachten dat ze was. In haar werk, in interviews, in haar hele verschijning was ze altijd de onafhankelijke zelfbewustheid zelf. Ze was de essayiste bij uitstek, iemand die in staat is haar persoonlijke indrukken te objectiveren zonder aan werkelijkheid in te boeten. Een heftig en ingewikkeld persoonlijk leven stelde je daarbij op de achtergrond niet speciaal voor. Wel kon je de gedachteconflicten voorstellen die bij haar opdoken bij het lezen van denkers en schrijvers, en bij het aantrekken en afstoten van ideeën. Die doken ook op in haar essays.

Alles moest voor Sontag uitmonden in kunst. Alles in het leven bestond voor haar lange tijd louter uit esthetische ervaringen. In 1957 vond ze schrijven om te willen moraliseren nog ‘corrupting’, maar in later jaren werd ze realistischer en werd moraliseren hetzelfde als het leveren van kritiek en commentaar, uitmondend in haar laatste essays over de fotografie van oorlog en verschrikking (Regarding the Pain of Others). Maar tot het onthullen van intimiteiten leidde dat nooit.

Een Susan Sontag die zichzelf herhaaldelijk voor de voeten loopt, met zichzelf in de clinch ligt, aan alles twijfelt en tegelijk keiharde momenten van zelfbewustzijn creëert om zich van haar onzekerheden te ontdoen, is een nieuwe Sontag. Het dagboek bestaat vaak uit losse zinnen, vluchtige woorden, lectuurnotities, lang niet altijd coherent uitgeschreven alinea’s, flarden van gedachten, al dan niet diepzinnige uitspraken (‘Life is suicide, mediated’). Dichter kun je nauwelijks bij een schrijver komen.

In Parijs in de jaren vijftig leidt ze een explorerend en ontdekkend leven, maar existentieel is het dun ijs. Ze is voortdurend met zichzelf in gesprek. Wanneer is ze zich aan het aanstellen? Is ze wel zo diepzinnig als ze denkt dat ze is? Is ze wel zo nietsontziend eerlijk als Rousseau? Ze spoort zich aan om zelfbewustzijn te ontwikkelen en zichzelf als iemand anders te behandelen. ‘Supervising oneself’, noemt ze dat. Maar haar liefdesleven neigt naar afhankelijkheid en masochisme. ‘H’, de vrouw die in het dagboek opduikt, wantrouwt ze, haat ze (‘she no longer loves me, she never did’). Ze vindt haar aanvankelijk lelijk en daarna juist mooi. Eigenlijk alleen nog maar mooi.

Gelukkig dus dat fysieke schoonheid voor haar ‘almost morbidly’ belangrijk is. Waar ze ‘ziek’ van wordt, is dat H haar niet meer moet en dat ook niet verbergt. Wanneer H niet thuis is, leest Sontag in haar dagboek wat ze over haar schrijft. Er staat niets aardigs in. Ze is verontwaardigd en voelt zich vernederd. Juist de flarden van aantekeningen (‘mon coeur blessé’), vreemde aansporingen (‘...zelf-strategieën’), zelfmedelijden (‘mijn onschuld laat me huilen’) werken heel suggestief: er gaat een wereld achter schuil.

Sontag is zichzelf in het dagboek aan het creëren. Ze moet een schrijvers-persona krijgen, schrijft ze, en aan een ‘little ego-building’ doen. Ze moet zichzelf het vertrouwen bezorgen dat ze iets te zeggen heeft ‘dat gezegd moet worden’. Hebben we ooit kunnen denken dat Susan Sontag een ‘arm klein egootje’ had? Toch begint het dagboek in 1958 met de kleine meisjes-vraag: ‘Poor little ego, how you feel today?’