Klazien is met jong geschopt

19-01-2008
Door Jeroen Vullings

In de nieuwe roman van Max Niematz, Kromzicht, strijden twee boeren om een meisje. Een amusant verhaal, maar waar zijn Niematz’ wispelturige fantasie en barokke taalgebruik?
Ver weg, in het hoge noorden van Nederland aan het begin van de twintigste eeuw, in het doorgaans vredige dorp Kromzicht, ruziën twee boerenzonen, daar ze er geheel verschillende opvattingen op nahouden over fokmethoden van rundvee. De vernieuwer Ludo Hensius is uit op het kweken van een superras en de brave Berend Tiedema wil juist alles bij het oude ?laten door rassen te blijven vermengen. Beiden laten ook nog hun oog vallen op het dartele, zestienjarige ‘wicht’ Klaziena. Dat leidt tot verwikkelingen die het dorpsleven flink op stelten zullen zetten.

Bovenstaande samenvatting van de intrige in Max Niematz’ Kromzicht leidt tot de conclusie dat we een onvervalste boerenroman in handen hebben – een genre dat in uitgeversogen gewild geworden is na het onverwachte succes van Gerbrand Bakkers Boven is het stil. Maar dat kun je Niematz niet kwalijk nemen, want lang voor Bakker situeerde hij zijn verhalen al op het platteland.

Niematz (pseudoniem, 1942) is geen veelpubliceerder, maar uit zijn eerdere verhalenbundel en drie romans kunnen we toch goed het signalement optekenen van typische Niematz-helden: grillige, emotioneel onbestendige verdwaalden in het absurde bestaan, dat voor hen samenvalt met een schimmig geheel van intermenselijke betrekkingen.

Een gewestelijke Napoleon
Zo bezien vormt vooral de excentrieke Ludo de schakel met Niematz’ eerdere helden. Na het plotselinge, op elkaar volgende overlijden van zijn vader en moeder erft hij de boerderij, die hij met de eenvoudige knecht Moes gaat runnen. Hij is een kind van de moderne tijd en hij omringt zich dan ook met dure gadgets – de nieuwerwetse luxeartikelen van die periode in de geschiedenis. En daar zit ie dan, als een gewestelijke Napoleon te broeden op grootse plannen. Uiteindelijk fokt hij een ­superstier, Driek geheten, en daarmee wint hij een prijs. Maar daarna slaat toch de depres­sie toe.

Berend is uit heel ander hout gesneden. Anders dan Ludo is hij bepaald niet verbaal begaafd; een ferme, welgemikte kwat op de grond is voor hem meer waard dan zoete woorden. Op de hem kenmerkende recht-door-zee-manier maakt hij de fysiek ras ontluikende Klazien het hof, maar dat is uiteraard – we lezen een boerendrama – buiten de verveelde Ludo gerekend die zijn nichtje – ook dat nog – geroutineerd van haar eer berooft. Uiteindelijk komt alles nog goed met Klazien die heur deugd hervindt.

Kromzicht heet het boek, naar het dorp waarover tig keer wordt gezegd dat het zo vredig is, maar waar de gekte toch eventjes flink kan woeden – zeker als de dieren een virus krijgen en afgemaakt moeten worden. Kromzicht als metafoor van het bestaan, zo zal het bedoeld zijn.

Voorspelbaar
Verterende vraag, tijdens en na lezing, is: wat moet de lezer hiermee? Zoals altijd bij Niematz is het verhaal amusant genoeg door de keur aan bonte karakters en is de thematiek respectabel, hoewel weinig opzienbarend. Maar de verhaalstroom in Kromzicht had toch echt meer onderhevig mogen zijn aan de wispelturige fantasie die we van Niematz kennen. Kromzicht is nu wel erg een verhaal dat op achtenzeventig toeren tot ons komt.

Bovendien liet hij zich in met name de romans Eilandvrees (1998) en Op de leegte­ (1999) toch vooral kennen als een schrijver die je om zijn barokke stijl leest. Ook in Kromzicht kwam ik nog wel eens een minder courant woord of dito term tegen, maar dat schrijf ik niet op Niematz’ conto. Eerder heeft dat ermee te maken dat ik het Agrarisch Dagblad slecht bijhoud.

In het licht van de door zijn eerdere werk opgeroepen verwachtingen stelt Kromzicht dus teleur. Niematz kan zoveel beter dan dit brave, schematische en daardoor voorspel­bare verhaal dat in de uitbeelding van boerenliefde ook nog kitscherige, humorloze kanten heeft. Pijnlijk daaraan is dat Niematz’ verhaal er met enkele eenvoudige ingrepen bovenop geholpen was.

Fokmethoden
Te veel is hij bevangen geraakt door zijn docu­mentatie: álles denkt de lezer nu te weten van de fysiologie van rundvee en van onderscheiden fokmethoden. Nu is er niks op ­tegen om iets op te steken van een roman, maar dít onderwerp moet toch echt minder encyclopedisch en saai gepresenteerd worden om ­genietbaar te kunnen zijn. Niematz had de spanning tussen Ludo en Berend urgenter uit de verf kunnen laten komen – zoals Thomas Rosenboom dat kan. Nu blijft dat toch vooral een statisch verhaalgegeven, dat nergens intrigerend werkt, waarbij dramatische ironie geen rol speelt. Ook de figuur Moes, de zwijg­zame knecht die het van verworpene der aarde, symbool van sociale ongelijkheid, opeens tot vertrouweling van Ludo brengt, ­later zelfs tot voorman bij Berend, komt na een veel­belovende start onvoldoende uit de verf. In plaats daarvan stort Niematz zich opeens op Klazien, die met jong geschopt wordt, dat vervolgens weer verliest, brandt van verlangen voor Ludo, maar die toch met brave Berend, de boer die déze vrouw zoekt, de toekomst betreedt.

Het is onterecht om een auteur die zich eertijds bewezen heeft op grond van een misstap af te schrijven. Maar daarvoor is het wel noodzakelijk Kromzicht zo snel mogelijk te vergeten. Bij deze.