De SP zegt klaar te zijn voor regeringsdeelname, maar op lokaal niveau rommelt het al tijden. Afgelopen week weer in Valkenburg. ‘De partij wil nooit geven, alleen maar nemen.’

Hij heeft er lang mee geworsteld, maar afgelopen week ging de kogel door de kerk: Jef Kleijnen, voorman van de SP in het Limburgse Valkenburg, verlaat de partij. Samen met drie van de vier leden van de SP-raadsfractie begint hij voor zichzelf. De naam van hun nieuwe partij: Progressieve Partij Groot Valkenburg.

Kleijnen is een bekende verschijning in Valkenburg. De voormalig industrieel schoenmaker, vakbondsman en actievoerder kwam in 1998 voor het eerst in de raad voor de SP. Drie jaar geleden werd de partij onder zijn leiding de grootste in de raad. Hij werd wethouder van volkshuisvesting en ruimtelijke ordening in een college met het CDA en twee lokale partijen.

En daar begon de schoen te wringen, zegt Kleijnen nu. Als wethouder in een coalitie moest hij compromissen sluiten, maar daar was de landelijke SP niet van gediend. ‘Ze wilden dat we meer actie voerden. We moesten verplicht het SP-krantje bestellen en rondbrengen langs de deuren. Maar ik heb al mijn mensen veel te hard nodig om te besturen. We hebben goede verhoudingen met de andere partijen binnen de coalitie. Waarom zou ik die partijen gaan aanvallen, alleen omdat de landelijke SP dat zo graag wil?’

Het breekpunt was volgens Kleijnen het energiebedrijf Essent. Als wethouder stemde Kleijnen in met de verkoop van de gemeentelijke aandelen, ‘omdat dat in het belang is van Valkenburg’. Maar de landelijke SP is fel gekant tegen de verkoop van nutsbedrijven en voerde de afgelopen maanden actie onder de slogan ‘Essent verkopen? Ze zijn nuts!’ De spanningen met het partijkantoor in Rotterdam liepen op. Eerste Kamerlid Tiny Kox kwam langs om de Valkenburgse grieven te horen. Maar het was te laat. Kleijnen: ‘De SP is een partij die alleen maar eisen stelt. Ze willen nooit geven, alleen maar nemen.’

Hans van Heijningen, algemeen secretaris van de SP, weerspreekt de kritiek. ‘Bij sommige lokale bestuurders is hun band met de landelijke partij minder intensief dan wij zouden willen. De lokale realiteit gaat met ze op de loop.’

Kleijnen is niet de eerste lokale SP’er die de partij verlaat na een conflict. In 2007 was er Düzgün Yildirim, een Statenlid uit Zwolle dat tegen de wens van de partijtop plaatsnam in de Eerste Kamer. Hij werd geroyeerd. Toen was er de affaire rond Toine van Bergen, een Gelders Statenlid dat uit de partij werd gezet. In Leiden vertrokken twee SP-wethouders vanwege de RijnGouwelijn. Raadsleden in IJmuiden, Almere, Venray, Kerkrade, Utrecht en Smallingerland begonnen eenmansfracties of stapten over naar andere partijen.

Afgelopen weekend nog berichtte Het Parool dat in Amsterdam negen van de vierentwintig SP-deelraadsleden er in de afgelopen jaren mee ophielden. In totaal telde Vrij Nederland in de afgelopen anderhalf jaar vijfentwintig raadsleden, Statenleden, wethouders of bestuursleden die zijn opgestapt of geroyeerd. Bovendien vertrokken er in stilte ook nog twee Kamerleden die bij de verkiezingen van 2006 hoog op de kandidatenlijst stonden.

Natuurlijk, ook bij andere partijen is het op lokaal niveau regelmatig hommeles. En in een aantal gemeenten (Eindhoven, Nijmegen, Groningen, Heerlen) neemt de SP wél succesvol deel aan het bestuur. Maar de socialisten stellen hoge eisen aan hun vertegenwoordigers, en wie daar niet aan voldoet, krijgt er ongenadig van langs. De afhakers zouden alleen maar proberen mee te surfen op het succes van de SP. En dan is er nog de afdrachtregeling: SP’ers in gekozen functies dragen verplicht een aanzienlijk deel van hun salaris af aan de partij. Het is dan heel verleidelijk, zegt de partijtop, om voor jezelf te beginnen en het salaris in eigen zak te steken.

Hoon
Toch liggen de zaken anders dan de partijtop beweert. De vertrekkers zijn vaak geen gelukzoekers, maar hebben zich jarenlang voor de SP ingezet. Jef Kleijnen was sinds 1991 lid van de SP en zette de afdeling Valkenburg op. Ze zijn succesvol als bestuurders: Kleijnen gaat ervan uit dat hij straks gewoon door kan als wethouder, ook al is hij weg bij de SP. Dat gebeurde in juni ook in Schiedam, toen wethouder Yorick Haan met drie bestuursleden en vier van de vijf raadsleden de plaatselijke SP verliet. Het college bleef overeind.

De klachten van Haan waren vrijwel identiek aan die van Kleijnen: hij wilde besturen, de partij wilde actie. ‘Uitleggen dat we deel uitmaken van de gevestigde orde in Schiedam kon niet op begrip rekenen. Integendeel, hoon was ons deel,’ schreef hij in een persverklaring. Om te concluderen: ‘De partij is blijven hangen, waar wij een stap vooruit hebben gezet.’ Haans vertrek was extra pijnlijk omdat hij gezien werd als een van de coming men van de partij: hij was drie jaar persoonlijk assistent van Tiny Kox, werkte als fractiemedewerker in Den Haag en sloeg een aanbod af om Kamerlid te worden.

Sterk merk
De affaires rond Haan en Kleijnen zijn ook nog om een andere reden vervelend voor de SP. Sinds de monsteroverwinning bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2006 zegt de partij namelijk voortdurend dat ze klaar is om te gaan regeren. Agnes Kant deed daar vorig jaar bij haar aantreden als partijleider nog een schepje bovenop. Maar hoe ziet ze dat voor zich als SP’ers in het lokale bestuur zeggen dat de landelijke partij geen compromissen wil sluiten?

De SP zit op dit moment sowieso niet bijster goed in zijn vel. De partij heeft geen politieke munt weten te slaan uit de kredietcrisis – al was ze jarenlang de enige criticus van het neoliberalisme. De landelijke peilingen laten al geruime tijd een stevig verlies zien. Bij de Europese verkiezingen van afgelopen juni won de SP voor het eerst in vijftien jaar geen nieuwe zetels. Daarnaast weet Agnes Kant na ruim een jaar nog steeds niet echt te overtuigen als politiek leider. Haar over the top optreden tijdens het televisiedebat na de Europese verkiezingen werd binnen de partij als een pr-ramp ervaren. En tot overmaat van ramp blijft Kants voorganger Jan Marijnissen haar steeds maar publiekelijk de maat nemen.

De SP blijft een sterk merk. De partij is gedisciplineerd en valt of staat niet bij één persoon, zoals de PVV van Geert Wilders. Er is een gemotiveerd en hardwerkend kader. En zolang de PvdA blijft worstelen in de regering, is de SP een aantrekkelijk alternatief voor linkse kiezers. Maar een half jaar voor de gemeenteraadsverkiezingen roepen de affaires in Valkenburg en Schiedam wel een fundamentele vraag op: is de SP werkelijk bereid water bij de wijn te doen om te gaan regeren?

Jef Kleijnen uit Valkenburg heeft zo zijn twijfels. ‘Als ze zich zo opstellen als bij mij, kunnen ze het landelijk ook niet,’ zegt hij. ‘Ze moeten leren flexibel te worden. Als je bestuurt, kun je niet vasthouden aan dogma’s.’