18-07-2009
Door Carel Peeters

Was Huizinga een deftige burgerman of een poëtisch historicus?

Geen verwarrender en verrassender historicus dan Johan Huizinga. Wanneer een van de kenners van zijn werk, Wessel Krul, in een biografische schets de nadruk legt op zijn 'onverbeterlijke deftigheid' en de 'onnavolgbare plechtigheid en voornaamheid' van zijn stijl, dan staat daar tegenover dat Huizinga ook de schrijver is van Homo ludens, het baanbrekende boek over de mens die in alles wat hij doet aan het spelen is. Niet alleen in de poëzie, de verbeelding, de kunst en de wijsheid ontdekte Huizinga het spelkarakter, maar ook in de rechtspraak, het oorlogvoeren, de mode en de zeden en gewoonten. Deftigheid krijgt dan ook iets van een spel. Huizinga zelf 'speelde de aristocraat' volgens Krul.

Hoe overtuigend ook (het is immers bijna een uitwerking van Shakespeares 'All the world's a stage/And all the men and women merely players' in As You Like It), het is moeilijk voor stellen dat het spelen van de mens is bedacht door Huizinga, dezelfde die door Menno ter Braak van een 'ondoordringbare zelfvoldaanheid' werd beticht, en door Jan Romein, Pieter Geyl en Jacques de Kadt voor een burgerman werd gehouden. Huizinga ontwikkelde zich tot een conservatieve liberaal, maar hij verdedigde in de jaren dertig op het juiste moment de burgerlijke waarden die door de nationaal-socialisten werden vertrapt. Democratie, soberheid, trouw, recht en rede kregen ineens weer kleur op hun gezicht. In de jaren twintig waren ze nog gezien als bezadigd burgerlijk.

Ondanks al die voornaamheid was Huizinga een originele geest. Dat valt meteen op in de essays die Willem Otterspeer bij elkaar brengt in De hand van Huizinga, een handzame keuze uit zijn werk die tegelijk in boekvorm en integraal online te lezen is op de website van de Amsterdam University Press: www.aup.nl/repository. Otterspeer heeft daarin ook het autobiografische stuk opgenomen dat Huizinga tegen het einde van zijn leven schreef: 'Mijn weg tot de historie'.

Dezelfde gedistantieerde, maar onder de oppervlakte volgens Otterspeer uiterst 'hartstochtelijke' Huizinga schrijft daarin over zichzelf dat hij tot laat in zijn twintiger jaren 'een heel slecht studiemens was': 'Mijn hoofd zat veel te vol met vage dromen, fantasieën en sentimenten.' En ter bemoediging van alle ouders die nu wanhopen over het niet-lezen van de krant door de scholieren en studenten: Huizinga heeft tijdens zijn studententijd 'geen courant ingekeken.' Maar hij las wel als een bezetene, vooral de Tachtigers. Gorter, Van Deyssel en Kloos hield hij voor halfgoden.

Huizinga wordt door Willem Otterspeer in zijn inleiding (en al eerder in zijn boek Orde en trouw) toch niet als een vat van tegenstrijdigheden gezien. Hij schreef wel heel verschillende boeken: Herfsttij der Middeleeuwen, een biografie over Erasmus, een boek over Amerika, de boeken met felle cultuurkritiek In de schaduw van morgen en Geschonden wereld. En Homo ludens.

Maar er zit een onderliggende samenhang in. Ook al ontwikkelde hij zich van een estheet die vond dat de kunst ver boven de natuurwetenschappen verheven was tot een moralistisch cultuurcriticus, de 'grote eenheid' van zijn werk ziet Otterspeer in de logische 'verpoppingen' die hij doormaakte. Uit de filoloog ontstond de historicus, uit de historicus de cultuurcriticus en daaruit weer de cultureel-antropoloog. De verbinding tussen alles was het aan Burckhardt ontleende idee dat geschiedschrijving 'poëzie in hoogste zin' is. Het was voor Huizinga uiteindelijk allemaal literatuur.

Hij maakt het in 'Mijn weg tot de historie' zelfs nog bonter: aan het eind van zijn leven schrijft hij dat zijn werk voor zijn eigen gevoel 'nooit meer is geweest dan een zweven over de tuinen van de geest, een hier en daar tippen aan de bloesems en dan meteen weer verder gaan'. Dit gevlinder is moeilijk rijmen met die burgerlijke, deftige Huizinga over wie Ter Braak, Romein en De Kadt het hebben. Er zal dus iemand moeten komen die de vlinder en de homo ludens in Huizinga definitief uit zijn leven en werk bevrijdt.