19-04-2003
Door Thijs Broer

West-Europeanen die denken dat religie een aflopende zaak is, hebben het mis. Het geloof is uit de coulissen te voorschijn gekomen en speelt een hoofdrol op het wereldtoneel. Gevaarlijk? Wel als religie een politiek wapen wordt.

Terwijl het bommen regende op Bagdad was Anil Ramdas er getuige van hoe zijn Indiase vriend, een kleine makelaar in Delhi, zich binnen een paar dagen bekeerde tot de radicale islam. Ineens sprak zijn vriend, tot kort geleden nog een vrolijk-agnostische scharrelaar, over 'wij moslims', ging hij weer naar de moskee en wenste hij de Amerikanen naar de hel, met schrijnende woede in zijn ogen en verbittering in zijn stem. 'Deze oorlog is de grootste symbolische bekering die denkbaar is,' schreef Ramdas ontzet in NRC Handelsblad. 'Elk uur ontstaan "herboren moslims", in analogie met de herboren christenen, die dagenlang kunnen dansen en zingen en in trance raken van de boodschap van Jezus.'

Daar staan de westerse intellectuelen, verbijsterd door het opvlammend geloof, van de buitenwijken van Delhi tot in het Witte Huis, waar een herboren christen zijn oorlog voert. God was toch dood? De kerken waren toch een aflopende zaak? En religie was toch niet meer dan een toevluchtsoord voor bejaarden, simpele zielen en arme sloebers?

Met de aanslag op het World Trade Center sprong er opeens een barst in het glazuur van het westerse, liberale, seculiere wereldbeeld. Ergens op een muur in New York, vlak bij het nasmeulende World Trade Center, schreef iemand in woedende letters: 'Our God is bigger than yours.' En president Bush, de herboren christen, sprak over een nieuwe kruistocht tegen het Kwaad. In de weken van verontwaardiging na de aanslagen werd de Amerikanen hun messiaanse retoriek welwillend vergeven. Maar toen het Witte Huis eerder dit jaar besloot oorlog te gaan voeren in Irak, zonder instemming van de Veiligheidsraad en onder wereldwijd protest, verschenen er langzamerhand alarmerende verhalen in Europese kranten over de zendingsdrang van de Amerikaanse regering, over de religieuze motieven van Bush en zijn neoconservatieve entourage en de apocalyptische verwachtingen in de Amerikaanse samenleving.

Het geloof is terug op het wereldtoneel. En de Europeanen kijken verbijsterd toe, want meer en meer lijkt Europa, of eigenlijk: West-Europa, een eenzaam eiland van secularisme in een wereld van religieus gewoel.

De afgelopen eeuw heeft in Europa het idee postgevat dat modernisering hand in hand gaat met secularisatie, maar dat lijkt inmiddels alleen op te gaan voor Europa zelf. Overal in de derde wereld vindt een explosieve groei plaats van religieuze bewegingen, juist in de grote steden, de lawaaiige misbaksels van de moderniteit. Intussen denken westerse intellectuelen nog steeds dat Europa eigenlijk de toekomst is, dat de rest van de mensheid wel wijzer zal worden en het geloof, net als wij, aan de dijk zal zetten. Maar de rest van de mensheid blijkt zich daar niets van aan te trekken, en gelooft erop los. De wereld ziet er anders uit dan we heel lang gedacht hebben.

In West-Europa zijn de kerken leeggelopen, maar op de andere continenten beleven de wereldgodsdiensten juist een ongekende bloei. De islam zal de komende decennia zo snel groeien dat er straks evenveel moslims als christenen op de wereld zullen zijn: tussen de twee en drie miljard. Intussen timmert ook het christendom aan de weg, vooral door de rooms-katholieke missie en de spectaculaire groei van de pinksterkerken en de evangelicale beweging in Afrika, Azië, Noord- en Zuid-Amerika. In Zuid-Korea alleen preekt de charismatische voorganger Yongi Cho al iedere zondag voor een miljoen volgelingen. Maar in Europa hebben we dat alles nauwelijks in de gaten.

Waarvandaan komt dit onbegrip, dit grote misverstand? Hebben we te lang de andere kant op gekeken? Hoe is de terugkeer van het geloof te verklaren? En wat betekent die ontwikkeling voor de westerse samenleving?

Terwijl het bommen regende op Bagdad vroeg ik zeven kenners naar hun inzichten en opvattingen: de theologen Hans Küng en Nasr Hamid Abu-Zaid, de filosofen Paul Moyaert en Alain Finkielkraut, de godsdienstwetenschappers Philip Jenkins en Peter van Rooden en politiek commentator William Pfaff. Het geloof is terug, zeggen zij, maar niet zoals het ooit geweest is.

In zijn vorig jaar gepubliceerde boek The Next Christendom schetst de Britse godsdienstwetenschapper Philip Jenkins, verbonden aan Pennsylvania State University in de Verenigde Staten, een onrustbarend scenario. De wereld staat aan de vooravond van een ingrijpende verandering binnen het christelijk geloof, stelt hij, die diepere sporen zal nalaten in de komende eeuw dan de islam. Overal in de derde wereld is een christelijke stroming in opkomst die wel The Third Church wordt genoemd: een wonderlijk amalgaam van pinksterkerken, christelijke sekten, evangelicale groepen en charismatische bewegingen, ook binnen de katholieke kerk, met als gemeenschappelijk kenmerk een extatische geloofsbeleving, een sterk geloof in het bovennatuurlijke – duiveluitdrijving, gebedsgenezing – en een streng orthodoxe moraal.

Die ontwikkeling, volledig tegengesteld aan de verlichte, individualistische, liberale geloofsbeleving in Europa, is volgens Jenkins vergelijkbaar met de Contrareformatie, en zal de wereld, ook het Westen, ingrijpend beïnvloeden. Het Vaticaan, stelt hij, zal zich veel meer gaan richten op het zuidelijk halfrond waar de orthodoxie gehoor vindt bij snel groeiende volksmassa's, dan op het verlichte Europa waar de bevolkingsgroei stagneert. De eerste zwarte paus zou, tot teleurstelling van de progressieven, best eens zwaar orthodox kunnen blijken.

Ook door de migratie van het zuiden naar het noorden zal de zuidelijke geloofsbeleving met haar emotionaliteit, radicale bijbelopvattingen en orthodoxe moraal, onontkoombare invloed krijgen in Europa.

'Waar ik het meest bezorg over ben,' zegt Jenkins, 'is de confrontatie tussen het christendom en de andere grote religies: islam en hindoeïsme. Die conflicten kunnen alleen vermeden worden, als het christendom niet groeit en niet overleeft. Ik ben bang dat religieuze conflicten op wereldschaal onvermijdelijk zijn.'

Samuel Huntington heeft geen ongelijk met zijn stelling dat er een 'clash of civilizations' dreigt, meent Jenkins. 'Maar ik denk niet dat dat conflict geworteld is in ideeën of karakteristieken die honderden of zelfs duizenden jaren teruggaan. Traditioneel hebben christendom en islam heel goed naast elkaar kunnen bestaan, in Afrika en een groot deel van Oost-Azië. Het conflict dat nu speelt, komt voort uit recente ontwikkelingen.

De afgelopen dertig of veertig jaar is de islam snel geradicaliseerd. Ik heb niet de indruk dat veel mensen in het Westen zich realiseren hoe ingrijpend die ontwikkeling is. Met geld uit Saoedi-Arabië en Libië worden over de hele wereld streng-conservatieve scholen, madrasa's en moskeeën gebouwd. Het geloof zelf heeft een veel legalistischer, intoleranter karakter gekregen, nu het de onderwerping van de staat aan de islamitische wet propageert.

Het probleem is niet de islam, maar die specifieke vorm van de islam. Die is de bron van het conflict: een christendom dat groeit, een islam die groeit, en moslims die geloven dat de staat moet buigen voor de islamitische wet. Dat is de kern van toekomstige problemen die de westerse samenleving diep zullen raken.'

Religie zal ook door immigratie een grotere rol gaan spelen, zegt Jenkins. In Europa is het overgrote deel van de immigranten moslim, maar in Amerika christen. 'Dat beïnvloedt alles: de houding ten opzichte van moraal, van het buitenlands beleid, van religieuze tolerantie. Ik denk dat door immigratie de kloof tussen Amerika en Europa dieper wordt. Ze gaan ieder al steeds meer hun eigen weg.

Het concept van het Westen, zoals indertijd vormgegeven door Amerika en Europa, is slachtoffer van de wereldwijde verschuiving van ideologieën naar religies. Opiniepeilingen laten nu al zien dat de Amerikaanse geloofsbeleving meer lijkt op de Afrikaanse dan op de Europese.'

William Pfaff, gerenommeerd commentator van de International Herald Tribune, heeft zich van meet af aan krachtig uitgesproken tegen de neoconservatieve, christelijk-reactionaire regering in Washington. Onlangs zette hij in Vrij Nederland uiteen dat de afgelopen jaren een fundamentalistische vorm van het protestantisme wijd verbreid is onder de Amerikaanse middenklasse.

Op grote schaal worden er boeken gepubliceerd die uiting geven aan apocalyptische verwachtingen. De gebeurtenissen in de wereld worden in die visie opgevat als teken van het naderende einde der tijden, van de chaos die aan de wederkomst van Christus voorafgaat. De Verenigde Naties fungeren als de antichrist, en de Verenigde Staten moeten een rol spelen die God ze heeft toebedacht, door het gevecht met de antichrist aan te gaan.

'De vraag is of ook Bush dat echt gelooft,' zegt Pfaff. 'Hij zou zich best door zulke verhalen kunnen laten overtuigen. Hij ís een born again Christian. Zeker is dat de mensen die geloven in het naderende einde der tijden tot zijn electoraat behoren.'

De terugkeer van religie in de wereldpolitiek is in specifieke gevallen een gevaarlijke ontwikkeling, vindt Pfaff. 'Het is erg gevaarlijk als een staatshoofd denkt dat hij bijbelse profetieën moet voltrekken. Dat zie je in Israël, waar de rechtervleugel in de politiek wordt gemotiveerd door de overtuiging dat God hun Israël gegeven heeft, en dat de Palestijnen lastige obstakels zijn, die verwijderd mogen worden.

Of de terugkeer van het geloof in de wereldpolitiek in het algemeen een gevaarlijk verschijnsel is, vind ik moeilijk te beoordelen. Ik zou best willen dat de wereldpolitiek bepaald werd door sophisticated, goed opgeleide, religieuze mensen. Dat zou een stuk beter zijn dan geregeerd te worden door mensen die macht en geld als enige drijfveer hebben. Het zou helemaal geen kwaad kunnen als er ook eens wat religieus geïnspireerd altruïsme bij kwam kijken.'

Dat vindt ook Hans Küng, Duitslands beroemdste theoloog, veelvoudig gesprekspartner van wereldleiders en oprichter van de Stiftung Weltethos. Vanuit het Zuid-Duitse Tübingen maakt Küng, geboren Zwitser, zich sinds jaar en dag sterk voor de toenadering tussen de wereldreligies en voor een universele, wereldomvattende ethiek van betrokkenheid en verantwoordelijkheid.

Hij maakt zich grote zorgen over de apocalyptische profetieën die in het Witte Huis rond lijken te waren. 'Zoals president Reagan destijds, heeft ook president Bush voorstellingen van een armageddon,' zegt Küng. 'Hij denkt dat het moet komen tot een grote confrontatie tussen Goed en Kwaad, dat oorlog onvermijdelijk is. Ik vind dat een gevaarlijk, fundamentalistisch christendom, ook wanneer het zich als modern voordoet.

De oorlog in Irak is aangestoken door een Amerikaans fundamentalisme. Deze oorlog vindt plaats met de zegen van een bewust christelijke president. Natuurlijk gingen de terroristische aanslagen op het World Trade Center en het Pentagon eraan vooraf. Maar wat nu gebeurt, is iets heel anders: een hele natie wordt medeplichtig gemaakt aan een oorlog die onnodig en immoreel is, en in strijd met het volkenrecht. Dat betekent een terugval in een politiek die in de westerse wereld tot het verleden leek te behoren: een politiek van confrontatie, agressie en revanche, in plaats van wederzijds begrip, samenwerking, verzoening en integratie.'

Onlangs werkte Küng op uitnodiging van Kofi Annan mee aan een manifest getiteld Dialogue among Civilizations, als antwoord op de 'clash of civilizations', zoals door Huntington geformuleerd. Bush heeft zich weinig aan het initiatief gelegen laten liggen. 'Lang geleden,' zegt Küng, 'heb ik al de these geformuleerd: geen wereldvrede zonder vrede tussen de godsdiensten. Maar Huntington was er, als adviseur van het Pentagon, niet in geïnteresseerd wat verzoening is, maar waar de breuklijnen lopen, waar conflicten dreigen. Daarom heeft hij een angstaanjagend scenario ontwikkeld van een derde wereldoorlog.

Nu bestaat het gevaar dat de these van Huntington vervuld wordt door de agressieve politiek van de regering-Bush. De aanval op het WTC en het Pentagon was niet een aanval op christelijke centra, en ook niet op het Vrijheidsbeeld, maar op de symbolen van militaire en economische overmacht. Op die vraag had men antwoord kunnen geven door op een constructieve wijze te handelen. Maar in plaats van zich werkelijk af te vragen: "Why do they hate us?" hebben ze geroepen: "We go to war." Deze politiek zal geen vrede brengen, en geen democratie.'

Halverwege de jaren negentig zag de verlichte islamoloog professor Nasr Hamid Abu-Zaid zich gedwongen te vluchten uit zijn geboorteland Egypte, waar hem het leven onmogelijk werd gemaakt: hij had zich te kritisch uitgelaten over een machtige geleerde, en over de koran. Sindsdien is hij als hoogleraar verbonden aan de universiteit in Leiden. 'Het is waar dat religie terugkomt,' zegt hij. 'Maar dat geldt vooral voor het geïnstitutionaliseerde, dogmatische geloof. Dat is heel gevaarlijk. Want dat gaat om politiek, om macht die de vormen, de taak en de kledij van religie aanneemt. Dan wordt religie gemanipuleerd.

Tijdens de regering van Reagan was dat al duidelijk door de samenwerking tussen de Amerikaanse president en het Vaticaan om de grote satan, het communistische atheïsme, ten val te brengen. Bij die oorlog waren ook islamitische organisaties betrokken: de Saoediërs, organisaties in Egypte. De politieke strijd tegen het communisme en de Sovjet-Unie werd geconstrueerd als een strijd tegen het atheïsme. Maar was het religie, of de macht van de staat en de macht van de kerk, zij aan zij?'

De consequentie daarvan, weet Abu-Zaid, was de samenwerking tussen de CIA, de moedjahedien in Afghanistan, de Saoediërs en Pakistan, om Afghanistan te bevrijden van de communistische bezetting. 'We weten waartoe dat heeft geleid: het regime van de Taliban. Nu gebeurt iets soortgelijks. Het taalgebruik van Bush in de oorlog in Irak is zeer religieus. De coalitie tussen politieke macht en religieuze instituties wint weer terrein.'

Vechten tegen het fundamentalisme, meent AbuZaid, betekent niet: vechten tegen religie, maar tegen de politisering, de manipulatie van religie. 'Wie zegt dat religie per definitie fundamentalistisch is, neemt aan dat iedere religie een vaste vorm heeft. En dat is fundamentalisme. Mensen die zo denken, dragen zelf aan het fundamentalisme bij.'

'We moeten erg voorzichtig zijn,' zegt Alain Finkielkraut, de Franse denker die eind jaren tachtig beroemd werd met La défaite de la pensée, een vlammend essay tegen het cultuurrelativisme, 'we moeten erg voorzichtig zijn als we spreken over een herrijzenis van religie. En in het bijzonder wat betreft de oorlog in Irak.

Veel mensen zeggen nu: de aanslagen van 11 september zijn gepleegd uit naam van de duivel, en de Amerikaanse president reageert met een heilige oorlog. In die visie volgen op de ideologische confrontaties van de twintigste eeuw de religieuze confrontaties van de eeuw die komt, een opvolging waarvan niets goeds te verwachten is.

Ik denk dat die gedachtegang een vergissing is. Het is waar dat sommigen nu een religieuze oorlog voeren uit naam van de islam. Maar we moeten ons er rekenschap van geven dat zij vooral een nieuw vocabulaire gebruiken: zij voeren nu geen oorlog tegen de Amerikaanse imperialisten meer, zoals vroeger, maar tegen de joden en de kruisvaarders.

Wat betreft de Amerikanen: zelfs als zij zich laten voorstaan op het christendom of de bijbel, heeft dat niet dezelfde betekenis als het religieus fundamentalisme. Ik wil de Amerikanen niet vrijspreken van schuld aan de oorlog, maar deze oorlog moet op andere criteria veroordeeld worden, niet omdat het een religieuze oorlog zou zijn.'

De Amerikanen zijn er werkelijk van overtuigd dat God ze heeft aangewezen om in de wereld op te treden, zegt Finkielkraut. 'Maar: onder een mandaat dat zich laat definiëren als het universeel verklaren van de waarden van de democratie en de vrijheid. Anders gezegd: wereldse waarden.

De religieuze missie die Amerika zichzelf toeschrijft, is in feite een seculiere missie. De Verenigde Staten willen niet in Irak een christelijk regime vestigen. Ik geloof dat het een wijdverbreide misinterpretatie is die ongelukkigerwijs ons zicht op de werkelijkheid vertroebelt, en uitloopt op een foutieve veroordeling van Amerika. Waarschijnlijk heeft Amerika ongelijk dat het deze oorlog voert, maar het is idioot om president Bush ervan te beschuldigen een godsdienstoorlog te voeren, met als aanleiding dat hij zijn religiositeit toont aan de wereld. Hij doet niets meer en niets minder dan Jimmy Carter, Woodrow Wilson of zelfs Franklin Roosevelt.'

Vast bestanddeel van de retoriek van het moslimfundamentalisme is het verzet tegen het westers materialisme. Maar daar laat Finkielkraut zich niet door overtuigen. 'Ik geloof dat zich in de moslimwereld in werkelijkheid iets heel anders voordoet. De mensenmassa's die schreeuwen om een heilige oorlog en zwaaien met portretten van Saddam Hoessein, verzetten zich niet tegen het materialisme van het Westen. De ziekte van de islam is dat zij alles interpreteert in termen van vernedering. Op die veronderstelde vernedering reageert de moslimwereld met agressie, met de roep om geweld, met oorlog, ten koste van de individuele vrijheid.

Als de islam, en dan bedoel ik: de imams, de seculiere intellectuelen en de volksmassa's, er niet mee ophouden het Westen te beschuldigen van vernederende praktijken, dan schermt de islam zich af voor ieder zelfonderzoek. Paranoia staat zelfkritiek in de weg. Dat is het grote ongeluk van de islam in deze tijd. Men kan veronderstellen dat de Amerikaanse interventie die toestand alleen maar verergert in plaats van hem helpt op te lossen. Dat is de kritiek die je met recht kunt hebben op de politiek van het Witte Huis.'

Religie, al dan niet fundamentalistisch, is wereldwijd in opkomst, meent Philip Jenkins, omdat de politieke ideologieën in diskrediet zijn geraakt. 'Dat zie je in zijn meest dramatische vorm in het Midden-Oosten,' zegt hij. 'Traditioneel werd de Palestijnse beweging geleid door seculiere mensen, meestal met een christelijke achtergrond. Maar de seculiere bewegingen faalden keer op keer. Vanaf het midden van de jaren tachtig zijn Hamas en andere islamitische groepen de leidende kracht geworden in de Palestijnse beweging. In de Palestijnse grondwet staat nu dat Palestina een islamitische natie is. Vijfentwintig jaar geleden was dat ondenkbaar.'

Bovendien, zegt Jenkins, is de opkomst van religie een direct gevolg van de globalisering. 'Door de globalisering raken mensen ontworteld, ontstaan er gigantische steden, wordt migratie gestimuleerd. Globalisering en modernisering graven in zekere zin hun eigen graf. Ze zetten tegenkrachten in werking waar ze niet tegenop kunnen. In religie vinden mensen een toevluchtsoord voor de ontwrichting die met de globalisering gepaard gaat.

In een ideale geglobaliseerde wereld zijn we allemaal wereldburgers, met de vrijheid te gaan en te staan waar we willen en te denken wat we willen. Maar in werkelijkheid nemen mensen hun toevlucht tot andere gemeenschappelijke verbanden, vaak tot religie, waar ze de hoop uit putten dat ze de onpersoonlijke, ontwrichtende krachten van de globalisering het hoofd kunnen bieden.'

Een treffend voorbeeld is de verbazende populariteit van het bijbelboek Openbaring op het zuidelijk halfrond. 'Zie, Ik maak alle dingen nieuw', is daar te lezen. En: 'Ik zal de dorstige geven uit de bron van het water des levens om niet. Wie overwint, zal deze dingen beërven, en Ik zal hem een God zijn, en hij zal Mij een zoon zijn. Maar de lafhartigen, de ongelovigen, de verfoeilijken, de moordenaars, de hoereerders, de tovenaars, de afgodendienaars en alle leugenaars – hun deel is in de poel, die brandt van vuur en zwavel.'

In Europa, zegt Jenkins, is het een gevreesd boek, omdat het gaat over het einde van de wereld. 'Maar in het Zuiden wordt het juist ervaren als een hoopvol boek, omdat het stelt dat de instituties in deze wereld van de duivel zijn, dat de duivel troont in de steden, en dat God uiteindelijk zal zegevieren: het wachten is op Zijn oordeel.

In veel van de zuidelijke kerken wordt de Openbaring van Johannes niet alleen ervaren als een religieus boek, maar bijna als een politiek-wetenschappelijk studieboek, omdat het een toepasselijke analyse biedt. Veel moslims vinden hetzelfde in de koran. Het is een bron van hoop, ondanks alle ontwrichtende krachten die tegen de mensen gericht lijken te zijn.'

Een andere belangrijke factor in de terugkeer van religie, zegt Peter van Rooden, godsdienstwetenschapper bij het Instituut Godsdienst en Maatschappij aan de Universiteit van Amsterdam, is het falen van de staat. 'Langzamerhand is het besef gegroeid dat de staat maatschappelijke problemen niet werkelijk kan oplossen. Bush zelf zegt: Jezus helpt, sociale programma's niet. In het Westen begint dat besef nu pas door te dringen, maar in Latijns-Amerika en Afrika, waar de charismatische bewegingen het hardst groeien, heeft de staat altijd gefaald. Daardoor verandert de positie van godsdienst.'

Vaak is de opkomst van religie in de derde wereld beoordeeld als anti-modernistisch, als reactionair, als een achterhoedegevecht. Maar sinds het einde van de jaren negentig is in bredere kring het besef doorgedrongen dat dat een hardnekkig misverstand is. 'Dat godsdienst nog steeds regelmatig als tegengesteld aan de moderniteit wordt gepresenteerd, heeft met de werkelijkheid weinig te maken,' zegt Van Rooden. 'Het succes van de pinksterkerken in Latijns-Amerika en Afrika is juist te verklaren uit het feit dat de mensen daar leren dat ze met een zuiver geweten voor zichzelf mogen zorgen, en juist een einde mogen maken aan allerlei knellende traditionele verbanden.

Over godsdienst wordt vaak heel gewichtig gedaan, alsof het om grote, al dan niet gevaarlijke ontwikkelingen gaat. Maar mijn standpunt is: politieke ontwikkelingen worden niet enger als er religie bij komt kijken. Politiek en godsdienst staan veel dichter bij elkaar dan wordt aangenomen. Daar is op zichzelf niets dreigends aan.'

Niettemin schrikt de westerse intelligentsia zich rot als opeens overal ter wereld mensen zich gaan bekeren. Terwijl de bommen vielen op Bagdad, vroeg Anil Ramdas zich in Delhi af hoeveel jaren terug we hadden afgezworen dat het geloof de essentie was van het menselijk bestaan. 'We hadden de wereld onttoverd, gerationaliseerd, in fragmenten opgebroken, wij postmodernisten hadden alle zaligmakende eenheid van ons afgeworpen, alle grote verhalen ontmaskerd en wat waren we tevreden. En we beseften nauwelijks dat we niet over de mensheid spraken en niet over de wereld, o eindeloze arrogantie.'

Dat religie, zeker in kringen van progressieve intellectuelen, vaak als achterlijk en bedreigend wordt ervaren, hebben de traditionele religieuze instituten gedeeltelijk aan zichzelf te wijten, zegt Hans Küng. 'De kerken zíjn voor een deel ook achtergebleven. De katholieke kerk heeft zich lange tijd verzet tegen de moderne natuurwetenschap, de moderne filosofie, de moderne staatsopvatting, de mensenrechten, de democratie. Maar aan de andere kant is het onbegrip te wijten aan de intellectuelen die al te zeer geloofd hebben in de profetieën van Feuerbach, Marx, Nietzsche en Freud, alsof religie tot uitsterven gedoemd was en alsof er een rationeel systeem voor in de plaats te stellen is.

De ervaringen in Afrika, Azië en Latijns-Amerika bevestigen dat de religies, sinds er mensen zijn, sinds de mens tot mens werd, universele fenomenen zijn. Het is niet aan te nemen dat religie zal uitsterven, net zo min als men aan kan nemen dat muziek – ook een universele dimensie van de mens – ooit zal verdwijnen.'

Dat stelt de seculiere westerse mens voor een niet gering probleem. 'Het Westen heeft het materialisme uitgevonden, maar weet dat het niet gelukig maakt,' zegt Paul Moyaert, wijsgerig antropoloog aan de universiteit van Leuven. 'De westerse mens heeft zich de plaats toegeëigend die aan de goden toekwam. Dat is hybris, en daar worden we voor gestraft.

De enorme toename van macht van de mens over de natuur zorgt tegelijkertijd voor een groeiend besef van onmacht. Ik maak me geen illusies over de terugkeer van godsdienst, al kan ik een zeker gevoel van heimwee niet ontkennen. Maar als de religie zich opnieuw waar wil maken, dan zal ze aan dat gevoel van onmacht gehoor moeten geven, om een uitweg te bieden. Ik zeg niet dat religie mensen wél gelukkig kan maken. Maar religie zou mensen misschien wel kunnen helpen zich te verzoenen met de paradoxen van het bestaan: met de afkeer van het lijden en de fascinatie ervoor, met liefde die omslaat in haat, met macht die leidt tot machteloosheid.'

'Door de gruwelen van de twintigste eeuw,' zegt Alain Finkielkraut, 'is de vooruitgangsgedachte in diskrediet geraakt. Het geloof in de vooruitgang is in de loop van de tijd religie geworden: de religie van de mens als God. Maar zij heeft gefaald in haar aanspraak, de strijd tegen het kwaad, de onderdrukking, en in haar zelfbeperking. De mens is Prometheus, het prometheïsche is vanzelfsprekend geworden.

De grootste vraag van de komende eeuw is: zal de mens zichzelf leren beperken? Daarom kunnen we het ons tegenwoordig niet meer veroorloven om ten opzichte van religie een positie van superioriteit in te nemen. Ik denk niet dat de terugkeer naar het geloof in het Westen ooit massaal zal plaatsvinden, al zullen er zeker mensen zijn die die weg op een integere en authentieke manier weten te vinden. Maar we móéten afscheid nemen van die religie van "de mens als God".

Misschien kunnen onze religieuze schatkamers ons erbij helpen om een positie te vinden tussen het ongeletterde religieuze obscurantisme en de ongeremde menselijke vrijheid. Denkend aan de verschrikkingen van de twintigste eeuw betekent ongelovig zijn voor mij niet superieur zijn, maar ontroostbaar. God heeft zich aan mij nooit geopenbaard, en ik weet dat Hij dat nooit zal doen. Maar dat is een geloof: een extreem geloof. In deze tijd weet de gelovige dat hij gelooft, maar de ongelovige gelooft dat hij weet. Ik ben ervan overtuigd dat God niet bestaat. Daarom zeg ik: waar vroeger God was, is nu melancholie.'