Eenzame strijder

En nu het boek. Wekenlang is het actieverleden van Wijnand Duyvendak uitgemolken, maar de aandacht voor de boodschap die hij in Klimaatactivist in de politiek wilde uitdragen, was minimaal. Jammer, want zijn scherpe kritiek op de prestaties van Balkenende IV vraagt om weerwoord.

Prachtige doelstellingen heeft het kabinet in het klimaatplan ‘Schoon en zuinig’ op papier gezet, vindt Duyvendak. Maar maatregelen nemen die ze dichterbij brengen, ho maar. Balkenende IV legt kolencentrales geen strobreed in de weg, investeert flink in nieuw asfalt en maakt veel te weinig tempo met windparken op zee. Milieuminister Cramer sluit vrijblijvende convenanten met het bedrijfsleven in plaats van verplichtingen op te leggen. Het resultaat is dat de binnenlandse CO₂-uitstoot toeneemt en het aandeel duurzame energie blijft steken op nog geen drie procent.

Aan deze waarheid is met goed fatsoen niet te ontsnappen, denkt Duvyendak. Maar zijn collega-milieuwoordvoerders weten telkens weer uitvluchten te verzinnen. Neem Paulus Jansen van de SP.

Die liet Duyvendak in de steek toen hij minister Cramer wilde dwingen harde afspraken te maken over de terugdringing van de CO₂-uitstoot in deze kabinetsperiode. Bij de begrotingsbehandeling in 2007 beloofde zij dat Nederland aan het eind van haar termijn minder broeikasgas zou uitstoten. Later rekende ze opeens de aankoop van emissierechten in het buitenland mee. Woordbreuk in Duyvendaks ogen. Tot zijn verbazing kreeg de minister de steun van Jansen. Die zei in een stemverklaring, schrijft Duvyendak in zijn boek, ‘dat minister Cramer in het debat de SP ervan had overtuigd dat wat GroenLinks wilde “niet haalbaar” was.’

Zijn socialistische broeders staan, sneert Duvyendak, ‘soms dichter bij de VVD dan bij GroenLinks’. Als bewijs voert hij de SP-campagne tegen de kilometerheffing op.

Te vrijblijvend
Paulus Jansen reageert getergd. ‘Wat mij irriteert aan Duyvendak is dat hij het SP-standpunt eerst verdraait en het vervolgens veroordeelt. De SP is voorstander van een kilometerheffing. Maar niet in de uitvoering van het kabinet, waarbij je het afhankelijk maakt van het tijdstip en de plek waar je rijdt. Daar heb je een ingewikkeld systeem van meetkasten voor nodig dat miljarden kost.’

Jansen onderschrijft dat het dramatisch is gesteld met de klimaatdoelen. ‘Het is makkelijk langetermijndoelstellingen te definiëren. De kunst is om een kentering teweeg te brengen in de komende vier jaar. Dat loopt nog voor geen meter.’ De SP’er deelt ook de mening van zijn oud-collega dat het kabinetsbeleid te vrijblijvend is. ‘Harde wetgeving is het meest succesvolle instrument.’ Daarom pleit Jansen net als Duvyendak voor de invoering van een klimaatwet waarin dwingend wordt vastgelegd dat de CO₂-uitstoot elk jaar daalt.

Waarom gaf hij dan niet thuis toen zijn GroenLinks-collega Cramer wilde verplichten dat onder haar bewind de binnenlandse uitstoot van broeikasgassen omlaag gaat? ‘Wat Duyvendak wil, staat haaks op het Europese handelssysteem waar hij zelf mee heeft ingestemd,’ verklaart Jansen. ‘Dat houdt in dat Nederlandse bedrijven kunnen besluiten in het buitenland emissierechten te kopen.’

Duyvendak overdrijft inderdaad als hij Cramer van woordbreuk beticht. In de notulen van de begrotingsbespreking staat zwart op wit dat zij sprak over de nationale uitstoot, niet de binnenlandse. In ‘CO₂-speak’ is dat inclusief de emissierechten uit het Europese handelssysteem. Maar heeft hij niet het morele gelijk dat Nederland geen sterke beurt maakt als de binnenlandse uitstoot stijgt? ‘Nee, uitstoot kent geen grenzen,’ vindt Jansen.

Tochtstrip
Liesbeth Spies, milieuwoordvoerder van het CDA, is het roerend met haar SP-collega eens. ‘CO₂ is CO₂, of die nu in China of in Nederland de lucht in gaat.’ Duyvendak vertelt in Klimaatactivist in de politiek dat hij nog voor zich ziet hoe Spies in de Kamer met een energiebox gevuld met een spaarlamp en een tochtstrip het spreekgestoelte besteeg. Hij beschouwt het als een afleidingsmanoeuvre, want Spies verzuimt om grote vervuilers zoals kolencentrales aan te pakken. ‘Daar moet ik hartelijk om lachen,’ reageert Spies. ‘Ik ben ervan overtuigd dat we alleen beweging in de samenleving krijgen als we met kleine dingen laten zien wat mensen zelf kunnen doen.’ Duyvendak maakt volgens haar twee denkfouten. ‘Hij gelooft alleen in dwang. Maar er is meer dan het opgeheven vingertje. De geschiedenis toont aan dat vrijwillige afspraken enorm succesvol kunnen zijn.’ Gedachtekronkel twee van Duyvendak is volgens het CDA-Kamerlid dat Nederland een eiland is. ‘Het is onze stellige overtuiging dat je alleen in internationaal verband effectieve afspraken kunt maken. Mijn grote angst is dat als GroenLinks gelijk krijgt de fabriek wordt verplaatst naar over de grens.’

Mist verspreiden
Zijn grootste woede reserveert Duyvendak voor Diederik Samsom, zijn oude strijdmakker uit de milieubeweging. Samsom zou uit trots dat hij ambitieuze klimaatdoelen in het regeerakkoord heeft weten te praten zijn ogen sluiten voor het feit dat het met de uitvoering van de plannen niet wil lukken. De jongste cijfers van het Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN) geven inderdaad te denken. Waarschijnlijk komt de nationale uitstoot van broeikasgassen in 2011 ongeveer uit op het niveau van 2006. Vijf jaar stilstand, het lijkt een magere prestatie als je ambitie een daling van dertig procent tegen 2020 is. Samsom ziet dat anders. ‘In vier jaar tijd wordt de boog gemaakt. Dit is precies de trendbreuk die het kabinet gaat realiseren. Een historische prestatie. Al honderd jaar gaat de lijn omhoog.’

De uitstoot van broeikasgassen daalt evenwel al sinds 1996 lichtjes. De ommekeer die de PvdA’er voor dit kabinet claimt, is dus al eerder tot stand gebracht. ‘Die daling,’ werpt Samsom tegen, ‘was volledig toe te schrijven aan de import van elektriciteit.’ In de komende jaren zal Nederland een stroom exporterend land worden, voorspelt hij. ‘Pas als de CO₂-uitstoot dan nog daalt, is er werkelijk sprake van een trendbreuk.’ Duyvendak mag dergelijke nuanceringen ‘mist verspreiden’ noemen, Samsom vindt dat hij gewoon uitlegt welke werkelijkheid er achter de cijfers schuilgaat.
‘Met zijn eenzijdig negatieve kritiek op het kabinet maakt Wijnand een licht obsessieve indruk,’ zegt de PvdA’er. Diens eis dat de binnenlandse uitstoot van broeikasgassen daalt, ziet hij als onzinnig. ‘Het maakt voor het milieu niet gek veel uit of die CO₂ nu vijf kilometer ten westen of ten oosten van Lobith wordt uitgestoten. Stel nu dat Corus Steel een oude Engelse fabriek wil sluiten en een nieuwe in Nederland wil neerzetten die half zoveel kooldioxide uitstoot. Iedereen blij, maar het mag niet van GroenLinks.’

Met het volharden in die eis en het verwijt van woordbreuk aan Cramer zette Duyvendak veel kwaad bloed. Het is de tragiek van de in de politiek verdwaalde klimaatactivist. Niet zelden legde Duyvendak de vinger op de zere plek. Maar hij overspeelde zijn hand door te veel zijn gelijk te claimen. Ook in de politiek bleef hij een activist die steeds in de aanval was en zo alle mogelijke bondgenoten van zich vervreemdde.