Vrij Nederland

02-08-2008
Door Thijs Broer

Over dertig jaar zal Florence Hartmann, oud-woordvoerder van het Joegoslavië-tribunaal, zich nog steeds exact herinneren waar ze zich bevond toen ze hoorde dat Radovan Karadzic was gearresteerd. ‘Het was fantastisch nieuws,’ zegt ze vanuit Parijs. ‘Ik had de hoop bijna opgegeven dat het ooit nog zou gebeuren.’

In haar geruchtmakende boek Paix et Châtiment (Vrede en straf), dat vorig jaar september in Frankrijk verscheen, stelde Hartmann niet zonder verbittering vast dat Karadzic waarschijnlijk nóóit opgepakt zou worden. In het boek beschuldigde ze de westerse grootmachten ervan dat ze de jacht op Karadzic en zijn niet minder beruchte landgenoot Radko Mladic niet alleen tien jaar lang hadden laten sloffen, maar zelfs stelselmatig hadden tegengewerkt. Aan de hand van een onthutsende opsomming van voorvallen liet Hartmann zien hoe Amerika, Frankrijk en Engeland de twee oorlogsmisdadigers keer op keer lieten ontkomen of zelfs bescherming boden wanneer de eigen onderzoekers van het Joegoslavië-tribunaal hen op de hielen zaten.

Hartmann, die van 2000 tot 2006 als woordvoerder en adviseur van hoofdaanklager Carla del Ponte toegang had tot de geheime informatie van het Joegoslavië-tribunaal, klapte in haar boek zó uitvoerig uit de school dat ze een forse gevangenisstraf riskeerde. Dat had ze ervoor over, schreef Hartmann, omdat aan het licht moest komen hoe de grootmachten het Joegoslavië-tribunaal stelselmatig misbruikten voor politieke doeleinden. Ooit zou nationaal eigenbelang moeten wijken voor het internationale recht.

Politieke wil
En waarachtig: nog geen jaar na publicatie van Hartmanns boek zit Radovan Karadzic, alias de alternatieve genezer Dragan Dabic, in de cel in afwachting van zijn proces.

‘Er zijn mensen die nu denken dat Karadzic zo lang niet is opgepakt omdat hij zich zo goed had verborgen,’ zegt Hartmann. ‘Maar een nieuwe identiteit neem je niet aan, die kríjg je. De Servische geheime dienst wist al die tijd precies waar hij was. Of hij wel of niet zou worden opgepakt was louter een kwestie van politieke wil. Die is er heel lang niet geweest. Niet in Servië, maar ook niet bij de grote westerse landen.

De Verenigde Staten en de Europese Unie hebben Servië officieel altijd gevraagd mee te werken aan de uitlevering van Mladic en Karadzic. Maar in feite stond hun arrestatie voor hen helemaal onderaan de lijst. Op een gegeven moment heeft de CIA de Bosnisch-Servische politie zelfs laten weten dat ze moesten stoppen met het volgen van de familie van Karadzic.’ Verschillende malen heeft een eigen onderzoeksteam van het Tribunaal de Amerikanen de exacte locatie gegeven waar Karadzic zich bevond. ‘Daar hebben ze niets mee gedaan. Toen we de Amerikanen op een gegeven moment vertelden dat hij in Foca was, zeiden ze: onmogelijk, hij is in Belgrado. Terwijl dezelfde Amerikanen keer op keer hebben verklaard dat ze al jaren geen idee hadden waar hij zich bevond.’

In haar boek suggereert Hartmann – harde bewijzen zijn er niet – dat de westerse mogendheden de twee oorlogsmisdadigers zo lang hebben laten lopen uit angst dat ze pijnlijke onthullingen zouden doen over de val van Srebrenica. Want nog steeds zijn belangrijke vragen over de verovering van de enclave door de troepen van generaal Mladic onbeantwoord gebleven. Waarom wachtten de Fransen zo lang met luchtaanvallen op het Servische offensief? Was er een geheime afspraak dat de Serviërs de enclaves Zepa, Gorazde en Srebrenica mochten bezetten in ruil voor hun medewerking aan het akkoord van Dayton, dat een einde maakte aan de oorlogen op de Balkan?

‘Op die vragen zouden Karadzic en Mladic antwoord kunnen geven,’ zegt Florence Hart­mann. ‘Daarom hadden de westerse grootmachten er belang bij hen niet voor het Joegoslavië-tribunaal te laten verschijnen.’

Boter op hun hoofd
Het keerpunt kwam in februari, toen in Servië een regering aantrad onder leiding van de democraat Boris Tadic, die niets liever wil dan toetreding tot de Europese Unie. Ook de hoogste baas van de Servische geheime dienst, die Mladic en Karadzic jarenlang uit de wind hield, werd gedwongen te vertrekken. Zo ontstond in Servië in korte tijd een nieuwe politieke situatie, waarin uitlevering van Karadzic mogelijk werd. ‘Daardoor hebben de westerse grootmachten hun opvattingen ook moeten bijstellen,’ zegt Florence Hartmann. ‘De afgelopen jaren vonden ze dat de stabiliteit op de Balkan er het best mee gediend was Karadzic en Mladic níét op te pakken. Dat is nu niet meer vol te houden. Om de nieuwe Servische regering een kans te geven aansluiting te vinden bij Europa, moeten Karadzic en Mladic juist wél worden aangehouden.’

Op de achtergrond zou ook een rol kunnen spelen dat Europese leiders die mogelijk boter op hun hoofd hebben omdat ze Karadzic en Mladic zo lang hebben laten lopen – Jacques Chirac en Tony Blair – inmiddels van het toneel verdwenen zijn.

Maar dat maakt wat Karadzic te zeggen heeft nauwelijks minder brisant, denkt Hartmann. ‘Nu Karadzic eindelijk is opgepakt, kan hij een boekje opendoen over de geheime afspraken die hebben geleid tot de val van Srebrenica. Voor de westerse grootmachten is zijn getuigenis een groot risico. Tot nu toe zijn er geen harde bewijzen dat de westerse landen Srebrenica hebben uitgeleverd in ruil voor medewerking van de Serviërs aan het vredesproces. Maar als iemand van zo’n geheime deal zou weten, is het Karadzic.’

Hetzelfde geldt voor een andere geheime afspraak waarover al jaren wordt gespeculeerd. ‘De entourage van Karadzic heeft altijd beweerd dat er een geheime deal is geweest met Richard Holbrooke, de Amerikaanse onderhandelaar, dat Mladic en Karadzic niet zouden worden vervolgd voor hun oorlogsmisdaden in ruil voor hun medewerking aan het akkoord van Dayton. Straffeloosheid in ruil voor vrede. Er is tot nu toe geen hard bewijs van gevonden dat er zo’n deal is geweest, en Holbrooke heeft altijd ontkend. Ook na het verschijnen van mijn boek heeft hij geroepen dat het een leugen was. Maar nu kan Karadzic zélf ons vertellen hoe het zit. Natuurlijk moet alles wat hij zegt grondig worden gecontroleerd, want hij heeft wel vaker gelogen. Maar dat wil niet zeggen dat álles wat hij zegt onzin is. Als Karadzic straks in de rechtszaal verschijnt, moeten we erg goed luisteren naar wat hij te vertellen heeft.’

Hartmann twijfelt er geen seconde aan dat Karadzic zal worden veroordeeld. ‘De aanklager heeft een heel sterke zaak. In de jaren negentig heb ik Karadzic verschillende keren ontmoet, toen hij nog president was van de Republika Srpska en ik Balkan-correspondent van Le Monde. Hij heeft nooit een geheim gemaakt van zijn intenties: opdeling van Bosnië, desnoods met geweld. Hij was zelf aanwezig bij de beschietingen van stadswijken in Sarajevo. En hij heeft persoonlijk orders voor etnische zuiveringen ondertekend. Daar komt hij niet onderuit. Maar tijdens zijn proces zal hij elke kans grijpen om aan te tonen dat de westerse grootmachten hem indertijd zijn gang hebben laten gaan.’