Vrij Nederland

25-10-2008
Door Sander Donkers

Met zijn complexe ritmes vernieuwt Diego Carrasco al jaren de flamenco. Eind oktober treedt hij eindelijk op in Nederland. ‘Als jij een ontvankelijk persoon bent, en ik geef je de muziek, dan reageer je met een olé.’

Voor Ernestina van de Noort is flamenco 'therapie'. En de muziek van Diego Carrasco in het bijzonder. Hoe gestresster ze wordt van het organiseren van de aankomende Flamenco Biënnale, des te vaker, en harder, draait ze de rauwe klanken van deze 'flamencolibertijn'. 'Het werkt bij mij als een antidepressivum,' zegt de hispaniste.

En dat kon Van de Noort wel gebruiken, want het heeft flink wat voeten in de aarde om een man als Carrasco te bewegen naar Nederland te komen. Een kwestie van jaren; zijn concerten bezoeken, een persoonlijke ontmoeting hier en daar, langsgaan in zijn woonplaats Jerez de la Frontera in Spanje. Kortom: vertrouwen winnen. Inmiddels is ze 'binnen', zegt ze niet zonder trots, en mag ze zich een 'prima' (nichtje) noemen van deze roemruchte zigeunerfamilie.

Vandaar ook dat ze van oor tot oor straalt als Carrasco en zijn gezelschap het podium van het Amsterdamse Bimhuis betreden. Ze zijn even over, bij wijze van voorschot op de Biënnale, voor een optreden in het programma Vrije Geluiden. Ogenblikkelijk is het alsof een aloude oerkracht de boel overneemt. Carrasco begint met het thema van En Un Momento Dado, de prachtfilm over Johan Cruijff in Spanje, waarvoor hij de soundtrack schreef. Maar er gaat iets mis. Zelf vermoedt hij tevreden dat hij een microfoon kapot heeft gezongen. In de herkansing speelt hij hetzelfde lied - maar dan compleet anders.

Zijn begeleiders - op gitaar, cajón en palmas (handgeklap) - knipperen niet eens met de ogen. Twee keer hetzelfde spelen? Pfff, het idee... 'Flamenco,' fluistert zijn manager op de tribune, 'kan je nou eenmaal onmogelijk in een kooi stoppen.'

Het is een kort, maar overrompelend optreden. Carrasco, van huis uit gitarist, speelt en zingt de longen uit zijn lijf. Midden in een lied legt hij de gitaar opeens terzijde voor een dansje met de zangeres, waarbij een 54-jarig lichaam met voorzichtig buikje geen enkel obstakel blijkt voor natuurlijke gratie.

Het is, zoals vrijwel alle flamenco, ook licht frustrerend voor ongeoefende Hollandse oren. Want wat gebeurt er nou, daar op dat podium? Hoe zit deze muziek in hemelsnaam in elkaar? De teksten blijven een raadsel, zelfs al vang je hier en daar wat woorden op. Ziel. Morgenstond. Pijn. Vlinder. De codes waarmee de muzikanten communiceren zijn voor een buitenstaander onbegrijpelijk. En het ritme, 'el compás', is zo gecompliceerd dat je, zonder hulp, hoe dan ook de tel kwijtraakt.

Het compás
Na afloop van het optreden nestelt Carrasco zich op het terras met een glas wijn. Kan hij wellicht een tipje van de sluier oplichten? Nou, dat is maar hoe je het bekijkt. 'Flamenco is niet gecreëerd, het is geboren uit de elementen,' doceert hij. 'Zoals een hoefsmid zichzelf begeleid met een ayayay als hij op het aambeeld slaat, zoals de mensen die op het land werken elkaar toezongen, zo is ook de flamenco in mij op natuurlijke wijze gegroeid.'

Diego Carrasco en Miguel Poveda - Alfileres De Colores

Zijn geboorteplaats Jerez de la Frontera is een van de belangrijkste steden in de flamenco. Carrasco groeide er op in de zigeunerwijk Santiago. Zijn hele familie is 'muy flamenca'. Hij ging als vanzelf in de weer met een gitaar, die hij beschouwt als zijn alma (ziel) en zijn arma (wapen) tegelijk. 'Dus ik heb mazzel met mijn afkomst. Al vroeg kon ik grote namen begeleiden. Dat waren geen professionals, maar gewoon mensen uit de buurt. Want in mijn omgeving zat de flamenco in alles en iedereen. In de slaapliedjes waarmee moeders hun baby's toezingen, die je 's avonds uit de huizen hoort dwarrelen. In de riedels van de straatventers. Iedereen draagt de "deugd" van Jerez in zich.'

Die deugd, of kracht, is het compás, het ritmegevoel. Waar andere centra van de flamenco, zoals Málaga en Córdoba, beroemd zijn om de melodie en de zang, herkent de flamencokenner muzikanten uit Jerez onmiddellijk vanwege hun complexe ritmes, en de lust om daarmee te spelen. Carrasco ontleent zijn cultstatus in de flamenco aan het feit dat hij het compás als geen ander beheerst. Gedurende zijn carrière wist hij ook anderen uit de flamenco te bewegen platgetreden ritmische paden te slechten.

De voorstelling die hij tijdens de Biënnale zal spelen, heet El Tiempo del Diablo. Het is een overzicht van zijn ruim vijfentwintig jaar omspannende loopbaan als professioneel muzikant. De titel is een metafoor voor zijn persoon in de flamencowereld. Vandaar 'el tiempo', wat 'tijd' betekent, maar in een andere context ook kan slaan op 'ritmegevoel'. Dat is duidelijk. Maar hoe zit het met die 'diablo' - duivel?
'Ze zeggen dat ik dat ben. De duivel van het ritme. Maar dat is niet zo.'
'Oh nee?'
'Nee. Ik ben een diablillo. Een klein duiveltje. Dat is een soort vogeltje.'
'Echt?'
'Nee. Eeeh... ja.'
'Met hoorntjes op zijn kop?'
'Precies.'
Carrasco grijnst, een tikje vilein. Na enig aandringen om een voorbeeld van zijn ritmische meesterschap, begint hij uit te leggen hoe hij ooit, in een studio met grootmeester Paco de Lucía, de 'chip' in de muzikantenkoppen wist te veranderen, waarna de basis, die in driekwarts gedacht moest worden, als vanzelf 3/3 werd.

Dit alles illustreert hij met klopjes op het tafelblad. Vijf minuten later is zijn gehoor weliswaar diep onder de indruk, maar tevens het spoor nog nooit zo compleet bijster geweest.

Flamenco-taliban
Als Faustino Núñez dit verhaal een dag later hoort, moet hij hard lachen. De flamencoloog en schrijver, die tijdens de biënnale onder meer een masterclass compás met Carrasco zal leiden, kent de muzikant. 'Diego kán zijn muziek helemaal niet verklaren,' zegt hij. 'Dat kunnen de meeste flamencoartiesten niet. De muziek komt voort uit een instinct. Ze houden er ook niet van hun kunst uit te leggen. Zodra je op een iets intellectueler niveau met ze over flamenco wilt praten, denken ze: waarom bestudeert deze man mij? En dan hebben ze er ook geen moeite mee om keihard te liegen.'

Maar, zegt Núñez, laat geen misverstand bestaan over zijn bewondering voor Carrasco. 'Diego heeft een ritmische revolutie ontketend. Hij is al tientallen jaren een zeer belangrijke schakel in de modernisering van de flamenco. Hij bracht oude en nieuwe ritmes met elkaar in harmonie. En omdat hij afkomstig is uit de basis, de wieg van de muziek, kon hij het maken en werd hij niet al te zeer verketterd door de puristen.'

Gevoelig lag het wel. Het feit dat Carrasco zong én een baard droeg, werd door sommigen al gezien als verfoeilijke nieuwlichterij. Núñez noemt de puristen 'flamenco-taliban', waarmee duidelijk is waar zijn sympathie ligt. 'Zij willen dat alles precies zo blijft als veertig jaar geleden. De jonge generatie kan het alleen maar slechter doen. Terwijl ik vind dat flamenco - de zang, de dans én de muziek - er juist beter voor staat dan ooit.'

Ooit was het alleen gitaar, zang en palmas. Carrasco en zijn generatiegenoten, onder wie ook de legendarische Camarón de la Isla, experimenteerden met andere instrumenten - fluit, piano, drums, saxofoon - en introduceerden elementen uit rock- en popmuziek. Daar zit een zekere logica in, meent Núñez, want ook de pure flamenco komt voort uit een duizelingwekkende hoeveelheid aan invloeden. 'Mensen denken vaak dat het zigeunermuziek is, maar er zijn Indiase invloeden, Joodse, Arabische en Afrikaanse. Flamenco heeft waarschijnlijk het meeste recht op de term wereldmuziek.'

Bloes open
Aan Diego Carrasco zijn zulke bespiegelingen vandaag niet besteed. Flamenco mag niet gekooid worden, meent hij, omdat het een manier is om uit te drukken wat je op dát moment voelt. 'Een half uur geleden was het lekker warm en zou ik de zon hebben bezongen. Nu wordt het donker en voel ik me anders. Dus zou ik een heel ander lied zingen. Snap je? Het is persoonlijk. Het is een manier om jezelf te manifesteren. Als ik vrolijk ben, dan scheur ik mijn bloes open. Heb ik pijn, dan zing ik met bloed in mijn mond.'

Faustino Núñez zegt het er, voor alle zekerheid, maar even bij: 'Dat is geen echt bloed hoor. Het is hoogstwaarschijnlijk whiskey. De wereld van flamenco zit nou eenmaal vol met zeer romantische, temperamentvolle types.'

Volgens Núñez heeft Carrasco school gemaakt en worden zijn navolgers 'Carrasquistas' genoemd. Een hele eer, zou je zo zeggen. Maar de zanger, gitarist en danser is er niet bijster van onder de indruk. 'We zijn één grote familie, en we hebben één God - dat is de flamenco. Als jij een ontvankelijk persoon bent, en ik geef je de muziek, dan reageer je met een olé. En dan geef ik je nog meer. Maar als de flamenco niet ontvangen wordt met een olé, dan bestaat er geen flamenco.'

Zo is het, en misschien is het allemaal helemaal anders. Maar dat is dan ook niet erg. Zoals Faustino Núñez bemoedigend zegt: 'Uiteindelijk hoef je muziek niet te begrijpen om er van te kunnen genieten. Als je het maar vóélt.'

Diego Carrasco, woensdag 29 oktober, Muziekgebouw aan 't IJ, om 20.30 uur. Voorafgaand aan het concert geeft Estela Zatiania (www.deflamenco.com) een lezing over de Flamenco in Jerez de La Frontera: aanvang 19.30, voertaal Engels

VN aanbieding: Met korting naar het slotgala van de Flamenco Biënnale
Meer info:www.flamencobiennale.nl

Ook op de Flamenco Biënnale