Rinnooy Kan cum suis plaatsen hun voorstel tegen de achtergrond van het maximaal ontwikkelen van individuele talenten. Talent wordt door het gezelschap breed gedefinieerd – niet alleen cognitieve maar ook sociale talenten worden erkend. Dat talent moet ontwikkeld worden, ten eerste ten bate van de betrokken individuen zelf en ten tweede omdat het verspillen van talent voor Nederland als samenleving steeds kostbaarder wordt in de open wereldeconomie.
De vraag is hoe.

De tijd van grootse onderwijsplannen – one size fits all – ligt gelukkig ver achter ons, maar de huidige bewindslieden op Onderwijs hebben hier weinig voor in de plaats gezet. Wij geven scholen vrijheid, was de mantra, maar betrokkenen in het onderwijs hebben daar weinig van gemerkt. De sector is nog steeds stevig gereguleerd, en wee de school die een regel overtreedt.

Rinnooy Kan bepleit een overgangsperiode in het onderwijs die een aantal jaren mag duren. Scholen kunnen in die periode, op basis van een fatsoenlijk plan, ontheffing krijgen van regels. Het gaat hierbij dus om ‘het structureel maken van de ruimte voor experimenteren’. Er ontstaan ‘regelvrije scholen’. Het (verticale) toezicht door de overheid maakt in deze periode plaats voor (horizontaal) toezicht door stakeholders (ouders, bedrijven, andere onderwijsinstellingen, et cetera). Uiteraard moeten de experimenten deugdelijk worden opgezet, zodat na afloop van het experiment ook kan worden vastgesteld wat de waarde ervan is geweest.

Het voordeel van een dergelijke aanpak is dat scholen zelf aan de slag kunnen. De energie die weglekt naar (kankeren op) het ministerie, kan worden omgezet in een kracht die het onderwijs verbetert. Welke vorm van onderwijs absoluut het allerbeste is – niemand die het weet. Maar er zijn in Nederland wel veel mensen die daar gepassioneerde opvattingen over hebben. Laat die vooral aantonen hoe goed hun ideeën zijn voor het ontwikkelen van talenten van mensen.
Voor de lange termijn – na de experimenteerfase – bepleiten Rinnooy Kan en de zijnen een zogeheten ‘licentiemodel’.

Scholen zouden voor een bepaalde periode (vijf jaar bijvoorbeeld) een licentie kunnen krijgen om onderwijs te geven. Bij de beoordeling van de licentie kijkt de overheid alleen of er een deugdelijk activiteitenplan is, of de school inzicht heeft (of zal krijgen) in de eigen onderwijsprestaties en of dat plan voorziet in adequaat horizontaal toezicht door de stakeholders. De overheid moet zich bij het verstrekken van de licentie dus onthouden van enige invloed op de inhoud van het onderwijs.

Dit ‘licentiemodel’ wordt door de werkgroep van het Innovatieplatform neergezet als een denkrichting, en er is inderdaad nog wel verder over na te denken. Het eerste punt betreft examens en diploma’s. Een diploma is in de samenleving een belangrijk ‘signaal’. Wie diploma x heeft gehaald, kan zus en zo en dit en dat. Voor een soepele werking van de arbeidsmarkt – en voor de aansluiting tussen opleidingen -– is het van belang dat diploma’s een eenduidig signaal uitzenden. Hierin wordt door Rinnooy Kan c.s. nu nog niet voorzien.

Bij het licentiemodel – dat de scholen terecht zeer veel vrijheid geeft – hoort een eenduidige inhoud van het diploma. Dat impliceert, ten eerste, dat de overheid de inhoud van diploma’s moet vaststellen, of, liever, moet laten vaststellen. En ten tweede zal de overheid deze norm moeten afdwingen door middel van landelijke diploma-examens. Zo bevorder je eenduidigheid en kwaliteit. Dit is dus een extra overheidstaak, ten opzichte van het voorstel van Rinnooy Kan.

Ten tweede ontbreekt in het rapport, dat trouwens Leren excelleren heet en te vinden is op www.innovatieplatform.nl, een verhaal over financiering in het licentiestelsel. Lopen de geldstromen idealiter nog steeds van het ministerie naar de instellingen? Of lopen die via de overheid naar de burger en van de burger naar de instelling? Ofwel: ontstaat er koopkrachtige vraag van individuele ouders en kinderen naar de diensten van scholen? Dat laatste lijkt voor de hand te liggen, gegeven de basisfilosofie in het rapport.

Hiervan zal op de scholen een krachtige impuls tot innoveren uitgaan. Ouders die weten dat het vwo-diploma voor hun kind zes jaar keer zevenduizend euro is tweeënveertigduizend euro kost, zullen bij de school niet alleen aandringen op kwaliteit maar ook op zuinigheid, of in elk geval effectieve besteding van middelen. Dit roept weer de vervolgvraag op of scholen die goedkoper produceren dan gemiddeld het verschil naar eigen inzicht mogen besteden, of zelfs – waarom niet? – winstgerichte ondernemingen mogen worden. De analogie met het nieuwe zorgstelsel, waarin we naar verwachting binnen enkele jaren het eerste beursgenoteerde ziekenhuis zullen zien, dringt zich op.

Rinnooy Kan en consorten schreven dus een verstandig rapport, waarin invulling wordt gegeven aan het onderwijsstelsel nu we de periode van grootse plannen achter ons gelaten hebben. De nieuwe Ser-voorzitter legt terecht de nadruk op vrijheid voor scholen in het streven naar maximale benutting van talenten. Over dat stelsel kan nog lang gediscussieerd worden, maar met het experiment met regelvrije scholen kan niet vlug genoeg worden begonnen.