29-08-2009
Door Carel Peeters

In het boek dat de Amerikaanse filosoof Simon Critchley over de dood van filosofen in de geschiedenis schreef, had de dood van de Vlaamse filosofe en schrijfster Patricia de Martelaere niet misstaan. De filosofe die de laatste jaren het meest pertinent over de dood heeft geschreven, overleed in maart van dit jaar op vierenvijftigjarige leeftijd aan een hersentumor. Wanneer iemand zich een voorstelling van de dood heeft gemaakt dan De Martelaere. Maar het is wel een radicaal afwijkende voorstelling.

In The Book of Dead Philosophers heeft Critchley het vooral over de manier waarop filosofen in de lange geschiedenis (van Thales tot Jacques Derrida) aan hun eind zijn gekomen (zelfmoord, ophanging, moord, vergiftiging, in de slaap, indigestie, in de armen van een geliefde), maar onvermijdelijk komen terloops ook de ideeën ter sprake die ze over de dood hebben gehad. Montaigne, die nogal eens opduikt omdat in zijn essays de dood een vertrouwde verschijning is, had er een gewoonte van gemaakt de dood permanent aanwezig te laten zijn in zijn verbeelding: hij oefende zich in het doodgaan, zodat het uiteindelijk soepel en in alle rust zou verlopen. Dat mocht niet helemaal zo zijn. De afschuwelijkste dood was voor hem dat hij op het laatst niet meer zou kunnen praten. En precies dat gebeurde.

Ik moest denken aan wat De Martelaere over de dood heeft geschreven omdat Critchley zo nadrukkelijk beweert dat we juist door in de rouw te zijn het meest onszelf worden (‘it is only in grief that we become most truly ourselves’). Dat is nogal radicaal. Verdriet is ongetwijfeld op een of andere manier vormend omdat het de weerstand vergroot tegen een volgende teleurstelling, maar het zijn natuurlijk niet exclusief negatieve ervaringen (zoals het rouwen om iemands dood) die ons maken tot wie we zijn.

Patricia de Martelaere, de minst gevoelige en minst romantische filosofe die het Nederlands taalgebied heeft gehad, beschouwde het rouwen als niets minder dan een van de ‘onzinnige’ gevoelens. In een interview in het tijdschrift Observant van de Universiteit van Maastricht naar aanleiding van de Tanslezing Wie is er bang voor de dood? In 1998, zei ze onomwonden: 'En wat dacht je van rouwen? Je staat er versteld van hoe je omgeving je verplicht om te treuren. Als je dat niet doet, krijg je te horen: heeft die persoon zo weinig voor je betekend?'

In onze samenleving dient de intensiteit van het gevoel dat je kunt produceren als waarborg voor de echtheid van je genegenheid. Hoe radelozer iemand na de dood van een dierbare is, hoe groter de liefde was. Die liefde bewijs je dus door ontroostbaar te zijn. Volslagen flauwekul, eigenlijk het beste voorbeeld van zinloos verzet tegen de wereld zoals die nu eenmaal is. Bij dieren zie je dat als de partner sterft het leven al weer snel zijn beloop neemt. Alleen mensen kunnen dat niet accepteren.’

Dit klinkt bepaald ongevoelig, en in zekere zin is het dat ook. Maar dat is de bedoeling. In de traditie van de stoïcijnen en de taoïsten ging De Martelaere het bestaan steeds meer zien vanuit een kosmisch of intrinsiek standpunt: in het leven is verandering een gewoon gegeven en daartoe behoren ook dood en verlies ‘dat is de gang der dingen’. Al te zeer rouwen betekent zich verzetten tegen de loop van het leven. Zich verzetten is zinloos.

Er wordt in het boek van Critchley op talloze manieren wel of juist niet over de dood gedacht, maar behalve een paar zuivere taoïsten is niemand zo radicaal als De Martelaere. Epicurus misschien, die zei dat we er aan moesten wennen dat de dood niets voorstelt. In haar afkeer van ‘gevoelens’ zette De Martelaere naar mijn idee een stap te ver, ook al wist ze haar inzichten briljant te verantwoorden. Zoals het ook net te radicaal was te doen alsof mensen gelijk zijn aan dieren. Mensen hebben iets extra: denkende gevoelens.