20-06-2009
Door Carel Peeters

Heinrich Heine is een soort Multatuli, een weergaloos stilist en een vat vol tegenstrijdigheden. Je kunt geen pagina van Religie en filosofie in Duitsland opslaan of je wordt verrast: de springerigste gedachten en ideeën worden afgewisseld door de scherpzinnigste terloopsheden, volslagen onnodige uitweidingen (zoals over kobolden in de Duitse mythologie) worden gevolgd door de meest economische alinea’s waarin hij aard en karakter van de reformatie uit de doeken doet (‘De priester wordt een mens, hij neemt een vrouw en verwekt kinderen, zoals God dat wil’).

Hij was de meester van de ironische generalisatie. Wanneer hij schrijft dat de Duitsers ‘het sterkste en schranderste volk’ zijn kun je er donder op zeggen dat dit even later net zo generaal wordt teruggenomen en dat de Duitsers dan het meest bekrompen en bangelijke volk van het westelijk halfrond zijn, geboren om speciaal Heinrich Heine (1797-1856) zijn hele leven te censureren en het leven zuur te maken.

Het tegenstrijdige aan Heine moet Arnon Grunberg hebben aangesproken om de uitgave van Duitsland, een wintersprookje, en andere gedichten in de Perpetua Reeks van Athenaeum te subsidiëren. Hij vertelt in zijn nawoord dat zijn vader speciaal épris was van Heine. Wanneer er bezoek was kwam het werk van Heine voor de dag en werd uit het wintersprookje voorgelezen, wat dan veel te lang duurde. En het Duits werd door de gasten niet altijd begrepen, waardoor Arnon zich dood zat te schamen. Grunbergs vader moet zich ook door Heine’s paradoxen aangetrokken hebben gevoeld: hij was als jood een overtuigd agnosticus die blij was dat zijn vrouw een kosjere huishouding voerde. Hij wilde nooit meer in Duitsland wonen, maar las vrijwel uitsluitend Duitse kranten en tijdschriften. De Nederlandse cultuur stelde in vergelijking met de Duitse niets voor.

Duitsland, een wintersprookje is een lang gedicht in zevenentwintig hoofdstukken geschreven op het stramien van liefde en haat voor Duitsland. Het beschrijft een geheime nostalgische reis na dertien jaar afwezigheid. In elke stad ziet hij wel iets terug waardoor hij wordt aangedaan, maar ook van alles waardoor zijn satirische impulsen opspelen. Hij haat de Duitse arend, de punt op de Pruisische helm en de Keulse Dom als ‘dwangburcht’. Ernst en ironie lopen door elkaar wanneer Heine het heeft over de ‘Duitse ziel’: ‘hoe fier vlieg jij rond in nachtelijke dromen. De goden verbleken waar jij verschijnt!’ Hij draait zijn hand niet om voor een pittige generalisatie: aan de Fransen en Russen behoort het land, de zee is van de Britten, ‘terwijl wij in ’t luchtrijk van de droom de hegemonie bezitten.’

Zoon Arnon heeft ondertussen zijn eigen motieven om iets in Heine te zien, al is hij daar in zijn nawoord toch tamelijk cryptisch over. Grunberg zorgt altijd voor duidelijkheid én mist. Eén ding hebben Grunberg en Heine met elkaar gemeen: wat ze met de ene hand geven, nemen ze met de andere hand terug. Grunberg subsidieert een uitgave van Heines gedichten in de beproefde vertaling van Peter Verstegen, maar gaat niet door dik en dun achter Heine staan. Dat doet hij door de uitspraak van Nietzsche te citeren waarin die zegt dat ‘in de lofprijzing meer opdringerigheid ligt besloten dan in de afkeuring.’ Karl Kraus schreef ooit een pamflet tegen Heine, en Grunberg kan het daar niet helemaal mee oneens zijn. In welk opzicht precies zegt hij niet.

Thomas Mann had het ooit over de ‘wond Heine’: hij was een vreemde gebleven in de taal waarin hij schreef. Grunberg neemt die ‘wond’ van Mann over, maar geeft er een heel eigen, maar nogal cryptische wending aan: ‘Na de revoluties van de negentiende en twintigste eeuw kan de kunstenaar niet veel anders zijn dan wond.’ Dit is wat je noemt een sweeping statement waar je vele kanten mee op kunt. Maar hij is wel vruchtbaar: schrijven als het helen van een wond is een duurzame drijfveer. Want die wond gaat steeds weer open.