10-01-2009
Door David Kleijwegt

De opvolger van Antony Hegarty’s legendarische doorbraak-cd is af. Eindelijk. De zanger die mannelijke kracht met vrouwelijke elegantie weet te combineren, werd geïnspireerd door de Japanse butohdans. En door een reisje naar Spitsbergen.

Zijn jaar is en blijft 2005. Als Antony Hegarty het heeft over het jaar van zijn doorbraak, doet hij met zijn handen een golf na. 'Stel je voor dat ik een druppel water ben,' zegt hij. 'En dan, op een goede dag, komt er een oceaan over me heen. Pssshhhh. Ik weet niet hoe ik het anders moet beschrijven. Opeens, na al die jaren, had de wereld interesse in mij, honderdduizenden mensen.'

Die honderdduizenden mensen waren in de ban geraakt van Antony and the Johnsons, de band waarmee Hegarty (1971) muziek maakt, door de cd I Am a Bird Now. Het is bijna een belediging om zijn zang onzijdig te noemen, dat klinkt veel te koeltjes, maar met zijn stem wist Hegarty vrouwelijke elegantie en timbre te combineren met mannelijke kracht en diepgang, zoals nog nooit iemand dat eerder had gedaan. En hij zong ook nog eens over een soortgelijk verschijnsel. Hij bezwoer ons namelijk: 'One day I'll grow up, I'll be a beautiful woman. One day I'll grow up, I'll be a beautiful girl.' Het leverde een zeldzaam soort naakte emotie op, alsof wij met zijn allen eventjes bij iemand in zijn hart mochten kijken. Vragen over zijn sekse beantwoordt hij overigens op glorieuze wijze. 'Enjoy the difference,' luidt zijn motto.

Bevriend met alle meisjes
Dat was 2005. Maar Antony Hegarty maakte al veel langer muziek - en gezien zijn overduidelijke talent is dat een opzienbarend gegeven. Vijftien jaar langer op zijn minst, en eigenlijk mag je daar gerust nog een aantal jaar bij optellen. Zijn eerste liedje ging, zo weet hij zich te herinneren, over spinnen. 'Ik was elf, en ik zong als Marc Almond of Boy George. Althans, dat probeerde ik.' Hegarty maakt een wegwerpgebaar. 'Het was afschuwelijk. Het doet me altijd denken aan een soort Griekse tragedie. Je ziet Medea bij wijze van spreken al in de gang staan wachten.'

Op die leeftijd kwijnde de in Engeland geboren Antony weg in 'Suburbia, USA', in dit specifieke geval ergens in Californië. Hij hield zich staande 'met een reddingsboei van Engelse cultuur'. Die cultuur had hij overigens leren kennen in Amsterdam, waar hij eind jaren zeventig woonde. Er waren nog hippies, maar punk kwam al op. Zwierigheid, maar dan met scherpe randjes: het maakte een onweerstaanbare indruk op hem.

Fistful of love


'Tijdens dat ene jaar in Amsterdam verschoot mijn leven van zwart-wit naar kleur. Het was een spannende, opwindende periode, er hing een heel jonge energie in de lucht. In Amsterdam raakte ik begeesterd door popmuziek. Ik begon later meer en meer te leven in mijn verbeelding. Ik ademde dankzij mijn platen, dankzij de foto's van de sterren in tijdschriften, die zo kleurrijk uitgedost, zo kleurrijk gedecoreerd waren. Ze leefden in een droom. Ze droegen heel veel make-up en kleedden zich zoals ze wilden. Alles aan hen was een uitdrukking van hun creativiteit. Dat sprak me op die leeftijd al aan. Het idee dat we allemaal creatieve keuzes hebben, ook in de simpelste dingen, zoals hoe wij ons tonen aan de wereld. Alles kan emotioneel zijn, geladen met expressie, plezier en kleur.'

Alvorens naar Amerika te vertrekken, keerde Antony eerst nog een tijdje terug naar het rustige stadje in het zuiden van Engeland waar hij de eerste jaren van zijn leven had doorgebracht. De verandering was enorm. 'Ik was wakker aan het worden. Ik ging naar dezelfde katholieke school, maar nu als een kleurrijke en bevrijde jonge queen. Oh my, I was a handful. Ik droeg minstens vijftien kettingen met religieuze symbolen, had mijn haar tot op mijn rug laten groeien en droeg een spijkerjack met opdruk van de Hells Angels. Gelukkig kende iedereen mijn familie nog van daarvoor. Daarom lieten ze me met rust. Ik had best een leuke tijd, was bevriend met alle meisjes van school.'

Hunkering naar de verbeelding
Eenmaal in Suburbia, USA, kon Hegarty nauwelijks wachten om te ontsnappen. Naar New York, dat stond vast. Eind jaren tachtig diende de mogelijkheid zich aan. Met een studie experimenteel theater als excuus ging hij erheen. In navolging van zijn grote held Marc Almond, onder meer bekend van Soft Cell - 'hij heeft het spoor van broodkruimels voor me uitgelegd' - ging hij meteen op onderzoek uit. 'Ik dook de late night world in. Daar vond ik andere mensen. Authentieke mensen. Schaduwrijke mensen. Ik omringde me met queens and trannies. Die hybride figuren inspireerden me. Met elkaar maakten we toneelstukken. Mijn bijdrage daaraan was altijd muzikaal. Ik zong liedjes. De voorstelling was een excuus om in het midden opeens naar voren te komen en een nummer te vertolken. Het heeft me lang gekost om mijn zelfvertrouwen zodanig te ontwikkelen dat ik mijn muziek zonder zulke opsmuk durfde te brengen.'

My Lady story, live in Zweden


Het New York waarin hij terechtkwam, beschrijft hij als een 'blackened bombshell of a landscape'. Hij wist soms werkelijk niet waarin hij was beland. 'Het leek wel het barre land. Er waren kleurrijke types, zeker, maar er zaten ook gaten in de lucht. Ik denk dan aan al die mensen die in de jaren daarvoor waren gestorven. Voornaamste oorzaak was aids, vanzelfsprekend. Het was een tumultueuze en emotionele tijd.'

Als muzikant in New York bevond Antony Hegarty zich het overgrote deel van de jaren negentig, zoals hij zelf zegt, 'onder de radar'. 'Als je me had zien optreden in die tijd had je me zeer waarschijnlijk persoonlijk gekend. Anders kon je onmogelijk van het concert weten. Ik had nooit de moeite genomen om een band samen te stellen. Maar mijn pianospel vond ik ontoereikend. Dus ik liet me begeleiden door cassettebandjes met muziek die ik eerder had opgenomen. Dat was gebruikelijk in nachtclubs, maar niet bij popconcerten. Ik heb pas vrij kort geleden geleerd hoe ik de dialoog met andere muzikanten kan aangaan. Mijn leven lang was ik een solo-act, totaal onafhankelijk.

Tijdens het optreden in nachtclubs, voor het eerst met alleen maar songs, ging het toch ook weer om het kostuum, om het spektakel. Mensen zagen mij... Ik weet niet hoe... Als een moeilijke artiest. Ze wisten niet wat ze met me aan moesten. Ze veronderstelden dat ik "cabaret" bracht. En daar heb ik werkelijk nooit enige interesse in gehad. De ironie van "cabaret" is mij geheel wezensvreemd. Eigenlijk wilde ik precies het tegenovergestelde: iets heel oprechts. Voor de jaren negentig was het te veel. Veel te veel. Oprecht was een scheldwoord.'

De ommekeer kwam begin deze eeuw. Plotseling doken er steeds meer muzikanten op, vooral in New York, maar ook elders in Amerika, met wie Antony Hegarty zich kon vereenzelvigen. Mensen van een jongere generatie, zoals Devendra Banhart en de zusjes van CocoRosie, deelden zijn hunkering naar de verbeelding, en de zucht naar cynisme van de jaren negentig bleek hun geheel wezensvreemd. Nog steeds maakte niemand anders de tot in de puntjes verzorgde, geëxalteerd gebrachte kamermuziek die Antony and the Johnsons tegen die tijd hadden ontwikkeld. Maar de wereld raakte er wel langzaam klaar voor. Hegarty ging als achtergrondzanger mee op tournee met Lou Reed. Hij speelde een - gezongen - rolletje in de Franse cultfilm Wild Side. Eind 2005 had hij in zijn geboorteland Engeland met I Am a Bird Now de prestigieuze Mercury Prize gewonnen en in Amsterdam opgetreden in een uitverkocht Carré.

Kate Bush-schema
Het is inmiddels bijna vier jaar later. Een tevreden Antony Hegarty, het zwarte haar lang dit keer, houdt audiëntie in een knus hoekje van het restaurant in het American Hotel in Amsterdam. Zijn pretoogjes lichten op. Als hij praat, klinkt zijn stem lager dan op zijn cd's. Nog steeds prachtig hoor, daar niet van, maar wel meteen een stuk aardser. En altijd hoor je de opgepoetste keurigheid van een geboren Brit doorklinken in Hegarty's stem.

'Ik haat praten eigenlijk,' bekent hij. 'Ik doe altijd mijn best om er zo snel mogelijk vanaf te komen.' 'Dit,' hij wijst op zijn keel, 'is niet mijn echte stem.'
Toch praat Hegarty vandaag honderduit. De reden voor zijn bezoek is dan ook vrolijk. De opvolger van I Am a Bird Now is af. Eindelijk. Hij zucht. En hij zucht nog maar eens een keer.

Voor The Crying Light heeft Antony Hegarty zijn tijd genomen. Anderhalf jaar deed hij over het opnemen van de muziek, verdeeld over vijf verschillende studio's. Nog eens acht maanden spendeerde hij aan het daadwerkelijk samenstellen van de cd. 'Vind je dat lang? Wat kan ik erover zeggen? Ik zit een beetje op het schema van Kate Bush,' grapt hij. 'How long is a piece of string?'

Hij heeft zijn tijd genomen, zeker. Maar alleen omdat hij het werkelijk niet anders kan. 'Het is nu eenmaal een traag proces: redigeren, onderzoeken, proberen,' legt hij uit. 'Trying, trying, trying. Het is zo ongeveer als het kammen van dreadlocks. Het duurt een eeuwigheid. Of ik een perfectionist ben? Noem me gerust een tikkeltje obsessief, ja. Ik werd soms gek van deze plaat. Niet letterlijk, maar toch. Ik was gebrandmerkt, zo voelde het. Ik kon niets anders meer doen. Het kwam op een punt dat ik nergens meer van kon genieten totdat de cd af was. De laatste drie maanden waren... een marteling. Ik heb zo veel geduld moeten hebben. Pauzes ingelast. De muziek een maand opzij gelegd. Er niet naar geluisterd. Geprobeerd een zekere objectiviteit terug te krijgen. Dat was het grootste probleem: ik verloor steeds weer mijn objectiviteit.'

Gaandeweg de rit vroeg Hegarty zijn naaste vrienden om hun mening. Als ze dan ook maar iets negatiefs zeiden, was hij een maand van slag. 'Ik moet net zo lang aan de muziek blijven schaven totdat die immuun wordt voor de meningen van anderen. En dan nog blijf ik heel pietepeuterig. Die liedjes mogen nu eenmaal niet de deur uit voordat ze helemaal netjes naar mijn smaak zijn aangekleed. Raar toch: zingen is heel natuurlijk. Muziek maken is een van onze meest primaire manieren om ons uit te drukken. In de studio gaat het zingen me ook prima af. Het is alleen het schaven en schaven aan de opname waar ik krankzinnig van word. Een cd opnemen is ook zo omslachtig: alleen na heel lang heel hard werken kom ik tot ruim een half uur met enigszins goede muziek.'

Ecologische apocalyps
De liedjes van I Am a Bird Now dateren niet uit 2005, maar van veel langer terug, soms zelfs uit het begin van de jaren negentig. Zo was Antony Hegarty gewend te werken: voor elk nieuw project keek hij eerst naar het verleden, naar het repertoire dat hij eerder had geschreven. Maar voor The Crying Light ging het anders. 'Ik heb bij deze cd besloten de sprong te wagen. Ik ben meteen doorgestoten naar mijn meest recente songs. Ik voelde de behoefte ze te plaatsen in hun eigen tijd, en niet in retrospectief.'

De grote inspiratie voor The Crying Light is Kazuo Ohno, een danslegende uit Japan van meer dan honderd jaar oud. Zijn foto siert de hoes van de cd. Ohno is een van de grondleggers van de dansvorm die butoh wordt genoemd, een mengeling van dans, theater en mime. Vrij vertaald betekent butoh de 'dans van de duisternis'. Jaren geleden heeft Hegarty les gehad van een van Ohno's pupillen. 'Het is prachtig Ohno te zien dansen, een oude man die beweegt met de vriendelijke ogen van een kind. Heel gracieus. Hij heeft voorstellingen gegeven waarbij de geest van zijn moeder en die van zijn grootmoeder bezit van hem namen. Hij gebruikt zijn fantasie op een heel lichamelijke manier. Zijn persoon en zijn ideeën hebben mij altijd beïnvloed, zelfs mijn manier van zingen. Maar het gaat veel verder dan dat. Als artiest moet je dromen, zegt Ohno mij. Als artiest moet je altijd proberen nóg vrijer te geraken.'

The Crying Light heeft óók een onderliggend thema dat prangender is dan de wijze en mooie lessen van Kazuo Ohno. Om bij te komen van het succes van I Am a Bird Now ging Antony Hegarty, nadat hij van zijn verdiende geld een mooi appartement in het midden van Manhattan had gekocht, op reis naar het eiland Spitsbergen. Al vanaf zijn schooltijd maakte hij zich zorgen om het milieu, de laatste jaren is hij niets minder dan onthutst over hoe de mens de aarde behandelt. Hij heeft het over de 'ecologische apocalyps'.

'Ik moest en zou de Noordpool met eigen ogen aanschouwen,' zegt hij. 'Dus ging ik met alleen maar bejaarde Duitsers aan boord op een cruise in een oude Russische onderzoeksboot die tot een passagiersboot was omgebouwd naar de uiterste regionen van Noorwegen. Het was prachtig. Die reis was een van de avontuurlijkste dingen die ik ooit heb gedaan. Vertrekken naar een gebied waar niemand me kent? Met allemaal vreemden? Dat is voor mij beangstigender dan op een podium stappen en zingen voor tweeduizend mensen. Maar het was het waard. Het was daar, in die tijd van het jaar, vierentwintig uur per dag licht. Ik werd om drie uur 's ochtends wakker en zag uit het raam van mijn kajuit de oceaan, geisers en rendieren. Majestueus - er is geen ander woord voor.'

Over de 'ecologische apocalyps' schreef Hegarty een song, Another World, die terecht kwam op The Crying Light. In feite is het eerder een meditatie dan een liedje:

I need another place
Will there be peace
I need another world
This one's nearly gone

Still have too many dreams
Never seem to like
I need another world
A place where I can go

I'm gonna miss the sea
I'm gonna miss the snow
I'm gonna miss the bees
I miss the things that grow

I'm gonna miss the trees
I'm gonna miss the sun
I miss the animals
I'm gonna miss you all

Another world


Antony Hegarty noemt Another World' het zwarte schaap van The Crying Light. 'En tegelijkertijd is het ook het centrale liedje. Ik heb heel bewust voor de meest eenvoudige, directe taal gekozen. Het is makkelijk om te praten over de opwarming van de aarde, het is ook niet moeilijk om er bang voor te zijn, dat ben ik vaak genoeg geweest. Maar ik wilde er doorheen. Ik wilde per se iets met mijn gevoelens doen. Tegelijk houd ik zo mijn twijfels. Want wat weet ik hier nu van? Mijn expertise is zingen, het hebben van gevoelens. Dus...' Hij haalt zijn schouders op. 'Dat heb ik er maar mee gedaan.'

Maak niet de vergissing The Crying Light een trieste plaat te noemen. Hegarty klinkt in de liedjes, die op het eerste gehoor minder persoonlijk lijken dan op I Am a Bird Now, weliswaar als vanouds melancholiek, maar door de zachte, verfijnde toon is hoop nooit ver weg. Zelfs de titel is niet zo weemoedig als ze lijkt.

'Ik zie The Crying Light niet als een paradox,' geeft Antony Hegarty te kennen. 'Huilen kun je per slot van rekening ook van geluk. In dit geval staat het voor een ongebreidelde vrijheid, een soort heilige haven. Een cirkel van licht waarin je kunt verdwijnen, veranderen. Ik gebruik muziek altijd om mezelf te helpen, soms zelfs om me te genezen. Maar in elk geval om te groeien. De muziek is vaak een dialoog met mezelf. Ik probeer dan een verzachtende stem in mezelf te vinden om mij door lastige periodes in mijn leven heen te helpen.'

The Crying Light van Antony and the Johnsons verschijnt op Rough Trade/Konkurrent en ligt vanaf 19 januari in de winkels.
Op 3 mei treedt de band op in Muziekcentrum Frits Philips in Eindhoven, op 22 juni in Carré in Amsterdam, met het Metropole Orkest, in het kader van het Holland Festival.

VPRO's R.A.M. uit 2005 met Arnon Grunberg, waarin Antony, zittend op zijn eenspersoonsbedje, aan het woord komt. (na 4 minuten)

De website van Antony & The Johnsons