Rondgang / De beveiliging van Hirsi Ali

Schrijver en televisiemaker Adriaan van Dis blies afgelopen week samen met collega's het Rushdie Defence Committee nieuw leven in. Het is precies negentien jaar nadat de fatwa tegen de Britse schrijver Salman Rushdie werd afgekondigd door de toenmalige Iraanse leider ayatollah Khomeini na publicatie van De duivelsverzen.

Deze keer gaat het niet om Rushdie, maar Ayaan Hirsi Ali. In een pamflet keren de ondertekenaars zich tegen de regering-Balkenende die sinds 1 oktober 2007 in het buitenland niet langer de beveiliging van de voormalige VVD'er voor haar rekening neemt. 'Daarmee wordt haar het werken onmogelijk gemaakt en is Hirsi Ali feitelijk door Nederland buiten de landsgrenzen vogelvrij verklaard,' aldus de ondertekenaars. Ze zijn blij dat in Frankrijk en het Europees Parlement stemmen opgaan die pleiten voor bescherming. Maar Nederland zou het niet zo ver moeten laten komen: 'Ons land kan zich niet met fatsoen blijven beroepen op zijn historische traditie als vrijhaven voor vervolgde intellectuelen als wij Ayaan Hirsi Ali om allerlei formalistische redenen de noodzakelijke bescherming ontzeggen om in vrijheid te kunnen leven en werken.'

Vrienden

Schrijvers als Geert Mak, Freek de Jonge en Jan Blokker, maar ook Afshin Ellian en Jaffe Vink staan als één man achter het initiatief van Adriaan van Dis, ook al hebben sommigen zich kritisch uitgelaten over de denkbeelden van Hirsi Ali. Ook de Volkskrant en NRC Handelsblad hebben zich in hun hoofdredactionele commentaren uitgesproken voor voortzetting van de beveiliging van Ayaan Hirsi Ali op kosten van de Nederlandse staat.

En zo lijkt er een communis opinio te ontstaan tussen critici van Hirsi Ali en de schrijvers en columnisten die worden aangeduid als 'de vrienden van Ayaan'. Voor de eerste keer sinds het debat over het 'multiculturele drama' in 2000 losbarstte en columnisten, schrijvers en denkers elkaar de tent uit vochten, zijn ze het nu over één ding eens: de regering-Balkenende moet alsnog voorzien in de beveiliging van Hirsi Ali.

'Vriend van Ayaan' en hoofdredacteur van het weekblad Opinio Jaffe Vink noemt de oproep van het voormalig Rushdie-comité 'een prachtig initiatief'. Hij is blij dat anderen dan the usual suspects opkomen voor Hirsi Ali. 'Er ontstaat een grotere kring van mensen die opkomt voor haar vrijheid van meningsuiting.' Vink vindt dat Nederlanders geen besef van gevaar hebben. 'We zijn er niet op ingesteld dat er schrijvers of journalisten worden vermoord. Maar het gebeurt wel, kijk maar naar Theo van Gogh. Het prettige hedonistische leven dat we hier leiden, mag niet worden verstoord. Daarom kijkt iedereen weg.'

Jurist en NRC-columnist Afshin Ellian (die ook bewaakt wordt) reageert in eerste instantie zuinig. 'Daar zijn ze wel een beetje laat mee. In 2004, 2005 en 2006 waren er volop bedreigingen, maar mensen als Blokker en Mak hebben toen nooit iets gezegd. Maar het is goed dat ze wakker zijn geworden.' Ellian zelf kwam ook niet veel verder dan columns schrijven en debatteren op publieke bijeenkomsten. Tot echt publieke acties kwamen 'de vrienden van Ayaan' niet. Die komen nu van links. Femke Halsema in het parlement, Freek de Jonge op tv en Van Dis met zijn internationale oproep.

Ellian ondersteunt 'vanzelfsprekend' de oproep. Dat Geert Mak (die Ellian uitmaakte voor 'handelaar in angst') het initiatief ook steunt, maakt hem niet uit. Ellian: 'Nederland is een te klein land om elkaar te haten. Ik vind Geert Mak een leuke man. Daar is niks mis mee. En het comité moet een pluriforme achterban hebben, anders kan het nooit een succes worden.' Mak reageert verheugd op de handreiking van Ellian. 'Ik vind hem ondanks alle meningsverschillen een interessante man. Natuurlijk, wederzijds staan de tenen regelmatig krom. Maar er is één ding waar we het roerend over eens zijn: iemand moet vrij kunnen zeggen wat hij vindt of denkt.'

Groot risico

De oproep komt op een moment dat de situatie voor het voormalige VVD-Kamerlid er in Nederland hopeloos uitziet. In oktober besloot de Tweede Kamer met overgrote meerderheid dat de regering Hirsi Ali's beveiliging in het buitenland terecht had stopgezet. GroenLinks-fractievoorzitter Femke Halsema voerde een eenzame strijd. Alleen haar partij, D66 en PvdA'er Paul Kalma (die met Hirsi Ali werkte bij de Wiarda Beckman Stichting) stelden zich op het standpunt dat de regering zich ruimhartiger moest opstellen in het belang van de vrijheid van meningsuiting.

De andere honderdnegenendertig Kamerleden vonden met minister Hirsch Ballin dat Hirsi Ali haar eigen boontjes moest doppen. Ook PVV-leider Geert Wilders, die zelf zwaar wordt bewaakt, liet haar vallen. Halsema zag het met verbazing aan. 'Uit opiniepeilingen bleek dat de overgrote meerderheid van de ondervraagden vond dat ze niet langer beveiligd hoefde te worden op kosten van de Nederlandse overheid. Ik zag Kamerleden omgaan als een blad aan de boom. Het was een staaltje van gesundes Volksempfinden.'

Maar hiermee was de zaak niet afgedaan. 'Aanvankelijk was Ayaan optimistisch over de mogelijkheden om geld in te zamelen voor haar beveiliging,' zegt haar uitgever Tilly Hermans van Augustus. Maar in december bleek dat het niet zo makkelijk ging. Hirsi Ali was de hele dag bezig fondsen te werven en kwam nauwelijks aan werken toe. 'Het is idioot als een van je auteurs zo'n groot risico loopt. Er moest iets gebeuren.' Tussen Kerst en Oud en Nieuw begon Hermans een bescheiden actie om aandacht te vragen voor de penibele situatie waarin haar auteur zich bevond. Ze riep schrijvers op lezingen af te sluiten met de oproep dat de beveiliging van Hirsi Ali 'mede een Nederlandse verantwoordelijkheid is'. Mede, want, zo benadrukt Hermans: 'Ayaan wil zelf meebetalen.'

Nelleke Noordervliet, Adriaan van Dis en Freek de Jonge die hun boeken ook bij Augustus uitgeven, sloten zich bij het initiatief aan. Geert Mak (hij zit bij Atlas, dat in hetzelfde pand is gevestigd) deed ook mee.

Maar het bleek niet voldoende. In politiek Den Haag bleven de standpunten ongewijzigd. En dus besloot Hirsi Ali opnieuw de publiciteit te zoeken. In het Europees Parlement deed ze vorige week donderdag 'met schaamte' een oproep haar te hulp te komen. 'Ik zit in een wanhopige positie. Ik wil niet doodgaan... ik houd van dit leven.' Tot nu toe willen honderd europarlementariërs een Europees fonds in het leven roepen om Hirsi Ali's beveiliging te betalen. De Nederlanders laten het ook in Brussel afweten: alleen GroenLinks en Paul van Buitenen van Europa Transparant steunen het initiatief.

Eerder afgelopen week drukten Franse intellectuelen als de filosofen Bernard-Henri Lévy en Pascal Bruckner Hirsi Ali aan de borst. Ze zou 'zijn verjaagd' en Nederland was geen knip voor de neus waard nu het haar beveiliging in het buitenland niet wilde bekostigen.

Heldin

Columnist Jan Blokker heeft Hirsi Ali altijd met wantrouwen gevolgd. Hij vindt dat zij het debat over de islam voert op het niveau van 'meisjes in het derde jaar van het lyceum'. Maar je hoeft het niet met haar eens te zijn om te vinden dat ze beveiligd moet worden, aldus Blokker. 'Ik vind dat er iets moet gebeuren om er voor te zorgen dat die mevrouw niet wordt doodgemaakt.' Blokker vindt dat hier 'vanzelfsprekend' een taak is weggelegd voor 'Balkenende cum suis'. 'In Nederland, Frankrijk, Europa, de Verenigde Naties, er moet toch een potje zijn voor de bescherming van Hirsi Ali?'

Schrijver Geert Mak is ook altijd kritisch geweest over de manier waarop Hirsi Ali zich opstelde in het islamdebat. 'Ze heeft zich ontwikkeld van een bestrijdster van de excessen in de islam - en daar heeft ze totaal gelijk in - tot iemand die de islam als geheel aanvalt. En godsdienst is zo'n essentieel onderdeel van iemands leven dat haar manier van redeneren de aanwezigheid van een hele bevolkingsgroep ter discussie stelt.'

In zijn essay 'Gedoemd tot kwetsbaarheid' ontwaarde Mak in Hirsi Ali's omgeving 'autochtone mannen, handelaren in angst', die naar zijn mening nooit enige belangstelling hadden getoond voor het lot van moslimvrouwen. Het was volgens Mak 'volstrekt onduidelijk wie nu wie gebruikte'.

Mak blijft het dus op veel punten oneens met Hirsi Ali, maar dat laat onverlet dat hij vindt dat ze beschermd moet worden. De historicus heeft geen goed woord over voor de manier waarop het Nederlandse parlement het voormalige VVD-Kamerlid in oktober liet vallen. 'Ayaan was drie jaar geleden nog een heldin in de Tweede Kamer,' zegt Mak. 'En nu zie je zwijgende, wegkijkende Kamerleden. Het is zeldzaam hypocriet. Eerst werd Ayaan bejubeld en vereerd en nu slaat het door naar de andere kant. Het toont aan hoe zwalkend en problematisch het politieke debat op dit moment wordt gevoerd.'

Het is allemaal zo benepen, vindt Mak. Politici zouden niet alleen naar de juridische en formele argumenten moeten kijken, maar ook naar de politieke implicatie van het stopzetten van Hirsi Ali's beveiliging. 'Nederland heeft een probleem. Als er iets met Ayaan gebeurt, is dat een ramp. Het Nederlands prestige krijgt dan, net als na het debacle in Srebrenica, opnieuw een enorme klap.'

Zwarte schaap

Schrijvers, televisiemakers en columnisten mogen dan de rijen sluiten, ze vormen wel een kleine minderheid. 'Ik heb ontdekt dat Nederland bijzonder Ayaan-moe is,' zegt Adriaan van Dis die even over is uit zijn woonplaats Parijs. 'Ze wordt gezien als degene die alle problemen heeft veroorzaakt en mensen moeten niets van haar hebben.'

Op de websites van dagbladen stromen de reacties op de perikelen rond Hirsi Ali binnen. Natuurlijk zijn er steunbetuigingen ('ons kikkerlandje staat in zijn hemd!') maar de negatieve reacties overheersen. 'Het is gewoon een irritant secreet die ons heeeel veeeel geld heeft gekost en nog gaat kosten,' schrijft GvA op de website van het AD. 'Hoe sneller we van haar af zijn hoe beter,' schrijft een andere boze lezer. 'Dan hoeven wij niet langer naar haar leugens te luisteren. Het zal helaas wel niet lang duren voordat ze in Frankrijk ook kotsen van deze juffrouw.' En zo gaat het maar door.

Freek de Jonge trad vorige week maandag samen met Adriaan van Dis op in het televisieprogramma Pauw & Witteman. Het was de dag dat Hirsi Ali in Parijs werd toegejuicht. De Jonge riep premier Balkenende op het besluit de beveiliging van Hirsi Ali stop te zetten te heroverwegen. 'Het is een erezaak. Een principiële zaak, een nationale zaak,' zei De Jonge. 'Kom op Jan Peter. Gooi ons land niet te grabbel. Te paard!'

Na de uitzending stroomde de rubriek 'Vraag het Freek' op De Jonges website vol met boze reacties. 'Wat heeft het discriminerende, beledigende geraaskal van deze frustrate nu te maken met de vrijheid van meningsuiting,' staat in een van de mailtjes. En: 'Ze heeft er zelf om gevraagd om bedreigd te worden met haar ongenuanceerde uitspraken.'

Hoe komt het toch dat er zo fel op Hirsi Ali wordt gereageerd? De Jonge heeft er wel een verklaring voor. 'Ze is aantrekkelijk, heeft mooie kleren aan en windt iedereen om haar vinger, dat wekt jaloezie op.' Jan Blokker: 'De mensen die indertijd Fortuyn omarmden omdat hij zei dat het maar eens uit moest zijn met die moslims, zeggen nu allemaal: Hirsi Ali is dan wel geen moslima meer, ze gaat er zelfs tegen tekeer, maar ze zal toch nooit een van ons worden. Daar schuilt racisme in. Geert Wilders, die is blond, komt uit Limburg, dat vinden ze allemaal prachtig.'

Adriaan van Dis waarschuwt voor het 'gezonde volkservaren' dat hij in Nederland ontwaart. Hij noemt het 'heel makkelijk' om de problemen die we hebben met migratie en islam op Hirsi Ali af te wentelen. 'Ze is een lastige dame. Eerst zat ze bij de PvdA, toen bij de VVD, vervolgens in een rechtse denktank en nu wordt ze weer binnengehaald door links Frankrijk. Dat irriteert. Ayaan Hirsi Ali is het zwarte schaap van Nederland. De negatieve reacties doen me denken aan de Witches of Loudon, nonnen die in de zeventiende eeuw door de katholieke kerk zonder bewijzen werden beschuldigd van hekserij.'

Geert Mak heeft het over een 'klassieke volkswoede' en noemt het 'weerzinwekkend'. Net als Van Dis ziet hij bij de uitstoting van Hirsi Ali historische parallellen. Hij verwijst naar de val van christen-democratisch voorman Willem Aantjes die door zijn partij werd geëxcommuniceerd toen hij - naar later bleek ten onrechte - werd beschuldigd van collaboratie met de nazi's.

Hoe nu verder? Het is een grote stap dat linkse én rechtse opiniemakers zich inzetten voor de veiligheid van Hirsi Ali. Freek de Jonge riep bij Pauw & Witteman dat er desnoods een 'tientje-voor-Ayaan'-actie moet worden gestart. Daarover is Ellian sceptisch: 'Lief van Freek, maar terreurbestrijding is een staatszaak. Het comité moet mensen organiseren en druk gaan uitoefenen op de politiek.'

Zal de impasse rond Hirsi Ali worden doorbroken? Femke Halsema ziet het somber in. 'Ik ben bang dat men zich in Den Haag steeds dieper ingraaft.' Geert Mak peilde na het Kamerdebat in oktober wat meningen bij Nederlandse en Europese politici. Ook volgens hem zit de zaak 'muurvast'. Maar uitgeefster Tilly Hermans ziet 'langzaam iets veranderen' en hoopt op een nieuw debat in de Kamer. Afshin Ellian vindt dat daar alle reden voor is. Er is immers, nu blijkt dat Hirsi Ali haar beveiliging niet zelf kan financieren, een nieuwe situatie ontstaan. 'De Kamer kan van standpunt veranderen zonder gezichtsverlies,' zegt Ellian.

Maar mocht dat niet lukken, dan is Halsema pragmatisch. Als het niet via de politiek kan, dan maar via de ouderwetse inzamelingsactie. 'Als de overheid weigert Hirsi Ali te beschermen, moeten we elk initiatief aangrijpen.'

Zie ook de column van Stephan Sanders op pagina 81