30-06-2007
Door Harm Ede Botje

President Robert Mugabe zit waar hij zit. De economie van Zimbabwe is totaal ingestort, het rommelt in het leger en vroegere vertrouwelingen roepen om zijn aftreden, maar de koppigste man van Afrika weigert te vertrekken. Hij is bang om te eindigen bij het Internationaal Strafhof in Den Haag.

Zimbabwe heeft de snelst stijgende inflatie ter wereld. Op dit moment staat de teller op 3700 procent per jaar en dat cijfer stijgt elke dag. Wat Zimbabwanen ’s morgens bij de bank opnemen, is ’s middags al niets meer waard. De oogsten zijn mislukt, voor miljoenen mensen dreigt hongersnood. Oorzaak: witte boeren werden de afgelopen jaren verjaagd. Hun boerderijen zijn verwaarloosd of worden beheerd door ondeskundige zwarte boeren. Door wanbeleid is de agrarische infrastructuur ingestort. Er is te weinig zaaigoed en er is te weinig kunstmest. Zimbabwe, de voormalige graanschuur van de regio, is netto voedselimporteur geworden. Vier miljoen mensen zijn naar buurlanden gevlucht.

Internationale hulporganisaties voorspellen dat de economie binnenkort volledig tot stilstand komt. ‘Het land is volkomen naar de knoppen,’ vat Peter Hermes de situatie samen. Hermes, de vroegere directeur van het Nederlands Instituut voor Zuidelijk Afrika, volgt de ontwikkelingen in Zimbabwe al jaren. Hij was er ook verschillende keren waarnemer bij verkiezingen, waar steeds volop werd gefraudeerd. ‘Dit is het eindspel van een regime dat er sinds begin jaren tachtig zit. Door de economische ineenstorting zal de wal het schip keren.’

Lieveling
Aan het roer van het verarmde land staat Robert Mugabe, voormalig strijder tegen het apartheidsregime van Ian Smith en in de jaren zeventig en tachtig voor veel linkse intellectuelen in Afrika én in het Westen de verpersoonlijking van de hoop op een zwart en socialistisch Zimbabwe. Het land was de lieveling van de donororganisaties. Hier móést de revolutie wel slagen – waar hij eerder in Cuba en Nicaragua was mislukt. ‘Ik was een groot bewonderaar van Mugabe,’ zegt hoofdredacteur Wilf Mbanga van oppositiekrant The Zimbabwean. Mbanga ontvluchtte het land in 2003. Hij woonde eerst een jaar in Tilburg en verhuisde toen naar het Verenigd Koninkrijk. ‘Mugabe wilde het land democratiseren. Hij wilde een beter leven voor de Zimbabwanen en ik was ervan overtuigd dat hij een goed leider was.’

Van Mbanga’s bewondering en van die van miljoenen andere Zimbabwanen is weinig over. Mugabe regeert met ijzeren hand. In maart nog gingen foto’s de wereld over van oppositieleider Morgan Tsvangirai die in elkaar was geslagen door politiemensen. En dat was niet voor het eerst. Al jaren worden kantoren van de oppositionele Movement for Democracy belaagd, persvrijheid bestaat niet en advocaten en mensenrechtenactivisten worden vervolgd.

‘Voor Mugabe geldt maar één devies: hij wil macht, macht, macht,’ zei zijn voormalige strijdmakker Wilfred Mhanda vijf jaar geleden in Vrij Nederland (zie www.vn.nl). Mhanda was tijdens de vrijheidsstrijd commandant aan het Mozambikaanse front en leerde Mugabe in 1976 kennen. ‘De president heeft alle mensen met wie hij samen voor de onafhankelijkheid streed uit zijn omgeving verwijderd,’ zei een andere strijdmakker. ‘De mensen die hem nu omringen, zijn nieuwkomers. Ze weten niets van het verleden. Als er leugens worden verteld, stellen ze geen lastige vragen. Mugabe gedraagt zich zoals elke dictator doet.’

Duizend militairen
Maar de steun aan Mugabe lijkt niet langer onvoorwaardelijk. Afgelopen week is voor de zoveelste keer een couppoging tegen de Zimbabwaanse president de kop ingedrukt. Zes politiemensen en officieren uit het leger werden opgepakt. Nadere details komen niet naar buiten. Mugabe heeft een brief ontvangen van ‘duizend militairen’ en verblijft sindsdien, volgens de Zimbabwaanse pers, niet langer in de hoofdstad Harare. ‘We hebben genoeg van je en we zullen je pakken, Robert,’ luidde de boodschap.

Niet alleen binnen het leger wordt gemord. Ook binnen Mugabe’s eigen partij Zanu-PF keren steeds meer mensen hem de rug toe. Een van hen is Solomon Mujuru, die in de jaren zeventig guerrillaleider was en later legerleider werd. Hij zou van Mugabe af willen en de jonge, charismatische Simba Makoni op de troon willen zetten. Makoni was een tijdlang minister van Financiën. De vijftigjarige chemicus is ook bij critici van het regime geliefd, maar ontmoet binnen de partij veel wantrouwen. Hij zou nauwelijks een machtsbasis hebben.

Vooralsnog lijkt Mugabe ondanks alle kritiek niet van zins te vertrekken. Als er één karaktertrek is waarmee je de Zimbabwaanse president kunt omschrijven, is het wel zijn ongelooflijke koppigheid. Ondanks alle nationale en internationale druk die op hem wordt uitgeoefend, heeft hij aangekondigd volgend jaar gewoon opnieuw mee te doen aan de verkiezingen. Mugabe is nu drieëntachtig en hij zou, als hij de verkiezingen wint, tot zijn negentigste president blijven.
Ondertussen zijn in Zuid-Afrika onderhandelingen gaande tussen de regering en de oppositie. Naar verluidt gaan de gesprekken over een nieuwe grondwet en over de voorwaarden voor vrije en eerlijke verkiezingen. De Nederlander Olmo von Meijenfeldt die de onderhandelingen van nabij volgt, is gematigd optimistisch. ‘Voor Mugabe lijkt dit de enige eervolle uitweg. Zuid-Afrika wil dat oppositie en regering samen het landsbestuur gaan vormen. Veel Afrikaanse leiders hielden Mugabe altijd de hand boven het hoofd. Maar dat gebeurt steeds minder. De Zuid-Afrikaanse president Thabo Mbeki en de presidenten uit andere buurlanden oefenen achter de schermen druk uit op de Zimbabwaan om volgend jaar op te stappen.’ Mugabe moet dan wel een eervolle aftocht krijgen. Buurlanden Malawi, Namibië en Zuid-Afrika zelf hebben aangeboden hem als balling op te nemen.

Eén groot obstakel staat Mugabes aftocht in de weg, en dat zijn de aanklachten die onlangs bij het Internationaal Strafhof zijn gedeponeerd. Is Mugabe eenmaal president af, dan is hij voor dat hof niet langer immuun, welke garanties de Afrikaanse leiders hem ook denken te kunnen geven. Een groep witte boeren heeft Mugabe aangeklaagd omdat ze van hun land werden gejaagd zonder compensatie. Mensenrechtenactivisten willen de Zimbabwaanse leider voor de rechter slepen wegens een massale slachtpartij onder het Ndbele-volk in Matabele-land. Hierbij kwamen tussen 1983 en 1985 zeker twintigduizend mensen om. Mugabe heeft de misdaden min of meer toegegeven; hij zei dat ze een act of madness waren.

Wilf Mbanga vindt het niet meer dan logisch dat tegen Mugabe een gerechtelijk onderzoek is gestart. ‘Hij moet de consequenties dragen voor zijn daden.’ Maar sinds Mugabe is aangeklaagd, is hij helemaal niet meer weg te branden. ‘Mugabe is als de dood om te eindigen als zijn voormalige collega Charles Taylor van Liberia,’ zegt Von Meijenfeldt. Taylor zit op dit moment in een Haagse cel; zijn proces bij het strafhof is afgelopen maand begonnen. Om ervoor te zorgen dat hij snel opstapt, wil oppositieleider Tsvangirai dan ook juist dat Mugabe immuniteit wordt verleend. ‘Het is een echt dilemma,’ zegt Peter Hermes. ‘Natuurlijk staat buiten kijf dat Mugabe moet worden bestraft. Maar juist door die aanklachten blijft hij zijn land in een ijzeren greep houden.’