17-04-2004
Door Ko Colijn

Voor de Amerikanen zit er in Irak niets anders op dan ‘verdeel en heers’, anders wordt het ‘verdeel en verlies’, lees burgeroorlog.

Het aftellen tot 30 juni, voor de Amerikanen het moment om zich symbolisch uit Irak terug te trekken, is ook een wedloop tussen Iraakse groepen die vrezen straks de boot te zullen missen. Dat verklaart een groot deel van het geweld van de afgelopen weken. De Amerikanen zullen ervoor moeten zorgen dat ze er met zo min mogelijk kleerscheuren vanaf komen. Dat zal niet meevallen, want de harde aanpak in Fallujah (mariniers erop af, zeshonderd Iraakse doden) werkte als een rode lap op een stier, leidde tot een gelegenheidsfront van vriend en vijand tégen de Amerikanen en bracht zelfs het gehele overdrachtsplan in gevaar omdat ook de marionetten uit de knutselregering van Paul Bremer ongehoorzaam werden en een voor een opstapten. Er werd snel een bemiddelingspauze ingelast. Het alternatief – zich wat afzijdig houden en de Irakezen zelf laten ruziën – betekent Amerikaans gezichtsverlies, winst voor het sjiitische verzet en geen garantie dat de veiligheid terugkeert, want er zijn altijd rebelse milities die met gijzelingen en verzetsdaden terreinwinst zullen afdwingen.

De crisis begon met de sjiitische groot-ayatollah Ali Sistani, die op 22 maart eiste dat de VN de voorlopige Grondwet zouden afwijzen. Zo niet, dan zou hij VN-afgezant Brahimi (nu in Irak om te helpen bij het vormen van een overgangsregering) niet eens willen spreken. Sistani wil na 30 juni geen Presidentiële Raad waarin een Koerd, een soenniet en een sjiiet zitten en iedereen over een vetorecht beschikt. Zestig procent van de Iraakse bevolking is sjiiet en Sistani wil dan ook een raad van vijf, van wie drie sjiieten. Dit verklaart waarom het soennitische verzet in Fallujah alles-of-niets speelt, waarom sjiitische radicalen als Al Sadr er een schepje bovenop doen om ook een stuk van de taart te bemachtigen, en waarom de Koerden zich nu even koest houden om toe te zien hoe de sjiieten het elkaar lastig maken en de Amerikanen, de bedenkers van het voor de Koerden gunstige driemansschap, de kastanjes voor hen uit het vuur halen.

Wat de uitkomst van de bemiddelingspauze ook is, de Amerikanen zullen een stap terug moeten doen. Hun verlies stond eigenlijk al vast met het afkondigen van het eenzijdige bestand en het incalculeren van schendingen door verzetsstrijders (en ‘thieves and thugs’). Als het bestand bezwijkt en de Amerikanen de stad Fallujah alsnog hardhandig tot de orde roepen, staat hun een bloedige guerrilla en een reeks gijzelingen met slechte afloop te wachten.

Intussen moet ook aan het sjiitische front een veer worden gelaten, al is nu nog niet duidelijk of Sistani of Al Sadr de uiteindelijke winnaar zal zijn. Al Sadr heeft Sistani laten zien dat hij een veenbrand kan ontketenen en over een eigen achterban beschikt. Sistani veroordeelde het Amerikaanse geweld, maar begrijpt ook dat er nu voorzichtig gemanoeuvreerd moet worden. Enerzijds kan hij de Amerikanen, dankzij Al Sadr, onder druk zetten om de gematigde sjiieten meer macht te geven na 30 juni, anderzijds moet hij oppassen dat hij die macht vervolgens niet weer meteen moet delen met Al Sadr. Het was opvallend dat de honderdduizenden sjiieten die afgelopen weekend in de heilige stad Karbala bijeenkwamen om het martelaarschap van imam Hoessein te herdenken, niet door Amerikanen en ook niet door milities van Al Sadr werden beschermd, maar door milities van Ali Sistani. Het lijkt dus wel duidelijk met wie de Amerikanen zaken moeten doen als ze zelf geen orde kunnen bewaken. Als de sjiieten het goed spelen, komen ze gezamenlijk als winnaar uit de bus. De vraag is hoe de Koerden en de soennieten daar dan weer op zullen reageren, want zij vrezen een sjiitische overheersing.

Voor de Amerikanen zit er niets anders op dan ‘verdeel en heers’, anders wordt het ‘verdeel en verlies’, lees burgeroorlog. En dat is iets heel anders dan een gelukig, bevrijd en democratisch Irak.

In deze situatie speelt Nederland slechts een bijrol. Het heeft niets te kiezen. Hoewel iedereen beter weet, zou Nederland gebruik kunnen maken van de Amerikaanse retoriek dat Irak op 30 juni ‘rijp’ is voor ‘eigen bestuur’, en dat de Nederlandse aanwezigheid in de Iraakse provincie Al Muthanna dan niet meer nodig is. Voortijdig verlaten van de provincie is een eerloze optie, tenzij de Iraakse opstand zich rechtstreeks tegen Nederlandse militairen zou richten. Naar de lege woestijn zal de opstand niet gauw overslaan, maar in de stad As Samawah kan zich een situatie voordoen die Nederland in verlegenheid brengt. Tot nu toe voltrekt zich daar in het zuiden een klein wonder; de orde en rust die er heersen, wekken ook in Amerikaanse ogen afgunst en bewondering. Hoe doen die Nederlanders dat, of hoort Al Muthanna soms niet bij het bezette Irak?

Maar Nederland is de gevangene van zijn eigen succes. Het zou onverkoopbaar zijn om uitgerekend daar nu uit voorzorg te vertrekken, iets waar de Tweede Kamer binnenkort over vergadert. Maar de schaduw van Srebrenica hangt over de provincie. Niet Nederlandse politici, maar Irakezen met roadbombs en raketwerpers of uit hun naam opererende terroristen voeren de agenda over het gebied. Zij bepalen tot wanneer het daar een safe area is en of de Nederlandse regering op een kwade dag met een ultimatum wordt geconfronteerd.