Waarom ligt FNV Bondgenoten-voorzitter Henk van der Kolk op ramkoers met zijn eigen vakcentrale?

'Luchtfietserij.' 'Onaf cijferwerk.' 'Een doodlopende weg.' De kwalificaties in een persbericht dat FNV-voorzitter Agnes Jongerius vorige week de wereld in stuurde, waren niet mals. Voor wie ze bedoeld waren? Niet voor werkgevers die niet willen wijken in cao-onderhandelingen, of Kamerleden die hardvochtige bezuinigingen steunen - doorgaans het doelwit van vakbondswoede. Nee, de harde woorden van Jongerius waren bedoeld voor een van haar naaste collega's: Henk van der Kolk, voorzitter van FNV Bondgenoten.

Het is oorlog in de vakcentrale. Sinds Agnes Jongerius begin juni haar handtekening zette onder een akkoord voor een nieuw pensioenstelsel, is het sluimerende verzet van Bondgenoten tot een uitbarsting gekomen. Het akkoord zou volgens Van der Kolk de lagere inkomens onevenredig treffen, de pensioenfondsen te veel macht geven en lasten vooral bij de oudere werknemers leggen. 'De werkgevers zijn de lachende derde,' sprak een verbeten Van der Kolk. Hij kwam met een alternatief plan, waarin toekomstige risico's volgens hem eerlijker verdeeld worden.
Ook op het persoonlijke vlak is de strijd grimmig geworden: volgens goed geïnformeerde bronnen rondom de onderhandelingen zijn Jongerius en Van der Kolk sinds enige tijd 'niet meer on speaking terms' en 'gunnen ze elkaar het licht in de ogen niet meer'. Oudere FNV'ers zeggen in het dertigjarig bestaan van de vakcentrale nog nooit zo'n crisis te hebben meegemaakt.

Wat drijft de voorzitter van de grootste FNV-bond om het zó hard te spelen? Tomeloze ambitie en geldingsdrang, beweren kwade tongen binnen de vakbeweging. Van der Kolk, al decennialang hoog in de boom bij de FNV, zou maar op één ding uit zijn: de stoel van Agnes Jongerius. Een voorzitterschap zou de ultieme wraak zijn voor wat hem zes jaar geleden overkwam, toen niet hij maar Jongerius werd uitverkoren tot de hoogste baas van de FNV. 'Hij wil laten zien wat mensen hebben gemist door hem destijds niet te kiezen,' zegt een vakbondswatcher op het Binnenhof. 'Hij is ervan overtuigd dat hij het beter gedaan zou hebben dan Jongerius.'

Dat Van der Kolk ambitieus is en niet vies van machtspolitiek, beaamt iedereen die hem kent. Maar de oorzaak van zijn recalcitrante opstelling ligt veel meer bij de interne strubbelingen bij Bondgenoten. In zijn bond, een coalitie van werknemers in de metaal-, vervoer- en dienstensector, is de SP bezig aan een onstuitbare opmars. In de afgelopen jaren hebben leden van de partij, die rigide wil vasthouden aan alle verworven rechten, steeds meer machtsposities ingenomen bij Bondgenoten. Ze willen agressief actievoeren en verwerpen de compromissen van gematigde bestuurders aan de top. Tijdens een congres anderhalf jaar geleden wist Van der Kolk, zelf PvdA-lid, ternauwernood aan een coup van het radicale kader te ontsnappen. Sindsdien probeert hij de opstandige elementen tevreden te houden door zelf ook harde linkse taal uit te slaan. Zo roept hij tijdens demonstraties op tot een 'loonstop voor topinkomens' en een nieuwe belastingschaal 'van dik zeventig procent'.

In de pensioenonderhandelingen leek Van der Kolk in eerste instantie op de hand te zijn van Jongerius. Toen er in juni vorig jaar een principeakkoord werd gesloten tussen werkgevers en werknemers, hield hij zich koest. In september stemde hij, ondanks een negatief advies van zijn eigen bond, in het federatiebestuur vóór de uitgangspunten van het akkoord. Dit tot grote woede van radicale kopstukken uit zijn achterban, zoals Jan en Roel Berghuis, respectievelijk cao-onderhandelaar bij de metaaldivisie en vertegenwoordiger van het spoorwegpersoneel. Daarna ging Van der Kolk draaien. Ondanks verschillende concessies aan Bondgenoten voegde hij zich bij een protest van boze Bondgenotenleden in het Gelderse Garderen. Ook weerhield hij zeven van zijn bestuurders - onder wie de gebroeders Berghuis - er niet van een open brief te lekken naar De Telegraaf, waarin ze Jongerius opriepen te stoppen met de onderhandelingen. 'Henk heeft ervoor gekozen de opstand onder zijn bestuurders niet de kop in te drukken,' zegt een ingewijde. 'Maar tegelijkertijd durfde hij niet hardop tegen het federatiebestuur te zeggen: ik trek de stekker eruit.' Een andere betrokkene stelt: 'Henk is niet iemand die sterk in zijn schoenen staat als hij met tegenwind wordt geconfronteerd.'

Het lijkt er sterk op dat Van der Kolk bezig is zijn eigen hachje te redden. Toen Jongerius begin juni alsnog een akkoord sloot, zat er voor hem niets anders op dan zich publiekelijk tegen te verklaren. Maar met zijn rebellie heeft hij zichzelf ook voor een onoplosbaar dilemma geplaatst: breekt hij met de vakcentrale, of met zijn eigen bond? Als hij het pensioenakkoord alsnog steunt, volgt vrijwel zeker een paleisrevolutie bij Bondgenoten en is Van der Kolk zijn baan kwijt. Weet hij de deal van Jongerius te torpederen, dan brengt hij de toekomst van de federatie in gevaar. Het FNV-voorzitterschap kan hij dan sowieso op zijn buik schrijven. Zoals een kenner van de vakbeweging zegt: 'Als je Agnes zó aanvalt, word jij door de anderen gezien als de Brutus, ongeacht of ze het met je eens zijn.' Dat de grootste trofee in vakbondsland aan hem voorbij zou gaan, leek de eenenzestigjarige Van der Kolk al eerder te beseffen. Hij solliciteerde naar het burgemeesterschap van Groningen en naar het schijnt ook naar dat van Zaanstad en Tilburg. Tevergeefs.

Hoe zal de krachtmeting tussen Van der Kolk en Jongerius aflopen? Dat hangt vooral af van het FNV-ledenreferendum over het pensioenakkoord, dat waarschijnlijk in de nazomer gehouden zal worden. De komende tijd zal de opstelling van FNV Bouw en ambtenarenbond AbvaKabo - waar voorzitter Edith Snoey ook de hete adem van de SP'ers in haar nek voelt - cruciaal zijn. Snoey twijfelt nog of ze voor is. Maar Van der Kolk heeft zijn positie al bepaald: hij adviseert zijn leden om tegen te stemmen. Naar verluidt trekt Bondgenoten een half miljoen euro uit voor de nee-campagne. Bronnen dicht bij de FNV-top vermoeden zelfs dat de SP meebetaalt aan de acties van radicale cellen.

Waar de strijd ook toe zal leiden, over één ding zijn alle betrokkenen het eens. 'De hakken staan zo in het zand dat er wel iemand móét wijken,' zegt een van hen. 'Wat er ook gebeurt, dit gaat eindigen met bloed aan de muur.'