De eeuwige strijd tussen cultuur en commercie, met als speelbal amusement, is rond 1975 beslist in het voordeel van de commercie. Toen werd afscheid genomen van de soort beroemdheid die de sterren van het witte doek in de jaren vijftig kenden. Dat was de tijd waarin de sterrenstatus met een ironische en amusante twinkeling gepaard ging: ster en fan wisten allebei dat ze het leven iets mooier voorstelden dan het in werkelijkheid was. Die onschuld ging verloren en werd vervangen door het fabriceren van beroemdheid.

Faam vanwege bewezen verdiensten veranderde in het zijn van een ‘celebrity’. Dat was en is een precaire, niet al te solide status waar veel vluchtigheid bij komt kijken. ‘Celebrity’ heeft de roep omgeven te zijn door schandaaltjes en alleen gebaseerd te zijn op lichtgewicht verdiensten, zoals het spelen in soapseries en realityshows.

A Short History of Celebrity van Fred Inglis is bij lange na niet zo goed als het vermaarde The Frenzy of Renown. Fame and its History van Leo Braudy uit 1986/1997, maar Inglis neemt mij wel voor zich in door het verschil tussen de oude beroemdheid en de nieuwe celebrity-status te illustreren aan de hand van twee goede voorbeelden, allebei voetballers. De een (Stanley Matthews) was beroemd in de jaren vijftig, de ander is een lichtgewicht celebrity van nu (David Beckham). Inglis doet niets af aan de sportieve verdiensten van Beckham, maar kan er niet onderuit dat die niet in verhouding staan tot zijn gratuite alomtegenwoordigheid in de Hello!’s en de reclame. Matthews’ beroemdheid was louter gebaseerd op zijn sportieve kwaliteiten, op zijn mentaliteit en karakter. De proporties zijn bij Beckham volledig zoek geraakt.

Inglis is minstens zo geïnteresseerd in het publiek dat er voor zorgt dat het fenomeen celebrity kan bestaan. Kenmerk van een celebrity is dat hij (of zij) voor het publiek zowel heel dichtbij is als ver weg, ‘intensely familiar and strangly remote’. Dat zorgt bij de lezers en kijkers voor een cocktail van heilige bewondering en iets van wrok. Dat is een gevaarlijk drankje. De bewondering kan bij zoveel afstand niet op peil blijven, er moet iets mee gebeuren. De celebrity moet dichterbij komen en net zo met de realiteit te maken krijgen als het publiek: met ziekte, lastige kinderen, liefdesproblemen, of met financiën die uit de koers raken. Daar gaat het dan ook over in de Hello!’s en de Boulevards.

De celebrity-cultus heeft met de hoogste en laagste menselijke emoties te maken. In staat zijn tot bewondering behoort tot betere emoties. Maar het maakt verschil of je iemand bewondert vanwege zijn rijkdom of omdat hij goed kan schrijven of acteren. Voor de celebrity-industrie is het acteren vooral een goed alibi, een ingang. Commerciële televisiezenders zenden regelmatig programma’s uit waarin men op bezoek gaat in het huis van een celebrity. Dat moet liefst zo groot mogelijk zijn, goed verscholen liggen, met zoveel mogelijk badkamers, zwembaden, televisies, satellietantennes en genoeg hemelbedden en jacuzzies. Nieuwsgierigheid, bewondering en stalen afgunst strijden bij de kijker om voorrang.

Inglis wijst herhaaldelijk op de passiviteit van de kijkers: ‘they cannot act, but they can feel.’ De wereld van de celebrity stort ze in een achtbaan van emoties die voor een deel heel heilzaam kan zijn, zoals sprookjes een reinigende werking kunnen hebben, maar door de grote afstand tot het object van bewondering ook akelig frustrerend. Inglis wil van zijn boek geen ‘hooghartige vervloeking’ van het verschijnsel maken omdat er nu, net als in de jaren 1945-1975 (‘de serene tijd’) nog steeds beroemdheden zijn die terechte bewondering verdienen. Hij heeft het dan over Gary Grant, Marilyn Monroe, Andrei Sacharov, Nelson Mandela, Aung San Suu Kyi en Freddy Mercury. Het zijn zulke beroemdheden die de betere emoties in mensen wakker maken. Wat, vraagt Inglis zich af, zijn dit soort mensen in vergelijking met een celebrity-kok van de televisie of met ‘the desperate boringness of the people hanging out in the unrealities of reality television’?

Een goed voorbeeld van de spanning tussen cultuur en beroemdheid doet zich dezer dagen voor met de Amerikaanse schrijver Jonathan Franzen, van wie eind van deze maand de nieuwe roman Freedom uitkomt. Het boek is al door verschillende critici met bewondering gelezen. Zo ook door Lev Grossman van het weekblad Time. Grossman vond de roman zo goed, en Franzen als schrijver zo interessant, dat hij een artikel over hem schreef dat de coverstory van deze week werd. Er hebben niet vaak schrijvers op de cover van Time gestaan. Franzen is nu in het gezelschap van Nabokov, Salinger, Morisson, Joyce (2x) en Updike (2x).

Grossman moest moeite doen om Franzen te spreken te krijgen. Hij reisde zelfs af naar een afgelegen deel van Amerika omdat Franzen daar vogels aan het bekijken was. Via een gewone Amerikaanse familie gaat Franzens roman indirect ook over iets waarvan het fenomeen van de celebrity een uitvloeisel is: de vrijheid die tegenwoordig zo onbegrensd is dat men niet meer weet wat te doen. Men laat zich voortdurend afleiden (onder meer door het vaste rijtje gadgets internet, mobiel, e-mail, sms, facebook, twitteren) en omzeilt daardoor de lastige werkelijkheid (‘that state of constant distraction that allows people to avoid difficult realities and maintain self-deceptions’). Met langzame, maar nogal dwingende overtuigingskracht maakt Franzen duidelijk dat mensen zich niet meer bezighouden met wat hen echt aangaat. ‘To engage productively’, daar zou het om moeten gaan.

Franzen probeert zich te houden bij wat hem echt aangaat, het schrijven en kijken naar vogels. Hij heeft zelfs zijn laptop ontdaan van internet. Zeven jaar geleden werd hij door Oprah Winfrey opgeschrikt toen ze zijn roman The Corrections uitkoos voor haar boekenclub. Als dat echt zou gebeuren, zou dat Franzen als schrijver in een hele andere wereld parachuteren. Dus zei hij dat hij daar niet veel voor voelde. Ook omdat hij niet wilde dat alleen vrouwen zijn roman zouden gaan lezen, wat zou gebeuren aangezien Winfrey’s boekenclub bedoeld was om juist vrouwen aan het lezen van literatuur te krijgen. Franzen liet de beker van de celebrity-status aan zich voorbijgaan en dat leverde hem veel kritiek op. Men dacht dat hij zich te goed voelde voor de wereld van Oprah Winfrey. Maar dat was het niet. Franzen wilde geen celebrity worden.