Een openbaring. De sensatie dat je ineens iets doorziet, begrijpt, en in al je botten voelt. Alsof je plots een vreemde taal verstaat, waarvan je kennelijk de grammatica zo uit je achterhoofd kan toveren. Hoe vaak maak je dat nu mee?

Het overkwam me rond mijn twintigste, toen ik voor het eerst een fragment zag van Café Müller, het dansstuk van Pina Bausch. Op de televisie, uitgezonden door de VPRO, toen al in Zomergasten? Ik weet het niet meer, de openbaring hecht zich niet aan plaats en tijd maar doet net alsof ze volstrekt autonoom tot stand is gekomen.

Van alle kunstvormen was 'dans' voor mij de meest onbeminde. Ja, wat bekende balletten gezien en tamelijk plichtmatig uitgezeten, omdat ik de connectie niet kon leggen tussen de muziek en die alsmaar bewegende lichamen. Dat klinkt dramatisch, dat van het missen, maar mij verontrustte het niet. 'Dans is niet echt mijn ding' zou je nu ironisch zeggen.

Maar dat fragment van Bausch, dat was intrige op het eerste gezicht. Iets later het hele stuk verorberd en het was geen bevlieging geweest. Ik hield ineens van dans, van die dans, alsof ik er plotseling een seksuele oriëntatie bij had gekregen.

Dit is het sublieme kunstmoment, dat je jammer genoeg maar een paar keer in je leven meemaakt. De kans is het grootst als je relatief jong bent, en relatief weinig weet. Zonder voorkennis vindt de overval plaats, alles is nieuw voor je, maar vreemd genoeg is het meteen al vertrouwd en van een onvoorstelbare dwingendheid. Ja, zo moet het zijn, die bewegingen, dat lichaam, die muziek.

De sprong in het diepe waarna je tot je verbijstering merkt dat je kan zwemmen, dat je moeiteloos je weg vindt in het water - die revelatie is vanaf de twintigste eeuw een zeldzaamheid geworden in de contemporaine kunst. Want je moet er eerst iets van afweten. Ingevoerd zijn. Dingen begrijpen. Historische referenties kunnen leggen. Je moet kortom eerst bij de incrowd horen, voordat de gewenste verbinding tot stand kan komen. Waarna die verbinding geen complete verrassing meer is.

De hedendaagse kunst en het steeds exclusievere publiek dat er wel raad mee weet… steeds abstracter de kunst, steeds kleiner het groepje volgelingen. Dit is geen verwijt aan de kunst, maar de feitelijke constatering van een mislukte date tussen makers en toeschouwers. Het is een beetje alsof alleen priesters en bisschoppen nog iets zouden begrijpen van het katholieke geloof omdat het voor leken te hoog gegrepen is.

Een paar dagen geleden zag ik in de bioscoop Pina 3D, de fantastische hommage van Wim Wenders aan Pina Bausch. Een grote zaal, de film draait al een tijdje en toch was het druk op een doordeweekse dag. Natuurlijk vooral vrouwen en homo's - dat is kennelijk wat er is overgebleven van wat vroeger nog algemeen 'het kunstpubliek' heette. Zoveel belangstelling voor een film zonder 'human interest', zonder fijne biografische feitjes en roddels: een film waarin eigenlijk alleen het werk het werk doet.

Zo zag ik wat ik had kunnen weten: die Bausch heeft het 'm niet alleen bij mij geflikt, maar bij zoveel andere mensen. Van absolute leken zijn we ineens 'bekeerd' en liefhebbers geworden. Hoe heeft die vrouw het voor elkaar gekregen die koppeling weer te maken tussen het moderne en het modale publiek?

Intuïtief zeg ik dit: door lijnrecht in te gaan tegen dat onmogelijke dictaat van Adorno: 'Nach Auschwitz ein Gedicht zu schreiben, ist barbarisch…' Bausch werd vanaf midden jaren zeventig juist steeds lyrischer over alledaagse situaties. Ze was niet bang voor letterlijkheid, een café, met tafels en stoelen. Mannen en vrouwen die strijd met elkaar leveren maar soms ook woorden en zinnen zeggen, alsof het gewone mensen zijn en geen echte dansers.

Die exclamatie van Adorno is voor velerlei uitleg vatbaar, ik weet het, maar in de praktijk heeft het dit voor de moderne kunst betekend: willen wij geen nazi's zijn, dan moeten wij alle referenties aan het dagelijkse leven afschaffen en ervoor zorgen dat wij in ons werk de abstractie van een woestijn benaderen.

Dat is, zoals u weet, bijzonder goed gelukt. Het is op een willekeurige plek in de Sinaï vaak drukker dan in veel zalen voor eigentijdse kunst. Bausch heeft zich steeds meer gekeerd tegen die kaalslag, ze bleef de band koesteren met het 'gewone leven', en daarmee ook met een publiek dat niet 'ingewijd' hoefde te zijn om toch meegesleept te worden.

Dat zij zelf ook nog eens een Duitse was, geboren in 1940 en historisch voorbestemd om beverig te buigen voor dat Adorno-dictaat, maakt haar ontsnappingsroute alleen maar indrukwekkender.

Maar nu ben ik al aan het roddelen en dat heeft zij niet verdiend, die Bausch.