Het zijn allebei codewoorden, die op het eerste gezicht een duidelijke betekenis hebben, maar waarachter zich een baaierd aan meningen verbergt. Het zit ongeveer zo: dertig jaar geleden moest je 'voor de vrede' zijn, en tegenwoordig 'voor de beschaving', of in elk geval tegen 'de uitverkoop' daarvan.
Zowel vrede als beschaving zijn van die enorm zedige, zondagse termen, die eigenlijk geen tegenspraak dulden. Wat? Ben jij tegen? Wil je soms oorlog, of de totale barbarij?

Nog een overeenkomst: 'vrede' en 'beschaving' doen zich voor als neutrale termen, gewoon gezond verstand en nog zo eens wat, maar de geschiedenis leert dat die begrippen wel degelijk werden gebruikt om heel specifieke, politieke standpunten te belichten, of liever gezegd te verdoezelen. Zo was het codewoord 'vrede' in de jaren zeventig van communistische makelij: de CPN was de initiatiefnemer van de Stop de N(eutronen)-bom-actie, waarvan ik de protestborden en buttons nog voor me zie, zo talrijk waren ze aanwezig, zelfs op het RK Carmellyceum te Oldenzaal, waar ik schoolging. Waren al die leerlingen en leraren dan stiekem communist? Welnee, ze vonden die N-bom een verschrikkelijk ding, en dat de CPN die bom vooral een heel verschrikkelijk westers, kapitalistisch en imperialistisch ding vond, ontging de meesten. Later, in de jaren tachtig, kwam de antikernwapenbeweging tot bloei, en ook hier weer speelden de communisten een belangrijke rol op de achtergrond, terwijl onverdachte types van links-evangelische snit het betrokken woord mochten voeren.

Even een klein en trouwens ook heel vilein citaat van Renate Rubinstein: het gaat over oud-columniste Saartje Burgerhart, die in 1987 net afscheid had genomen van de Volkskrant; het typeert de sfeer van die jaren heel aardig: 'Ze schreef vijfentwintig jaar lang elke week twee stukjes. Gezellige stukjes over de huiselijke kring en over de natuur. In de politiek interesseerden haar alleen de grote dingen: oorlog en vrede. Ze was voor de vrede.'
Nu was ze dus 'voor de beschaving' geweest.

Het probleem van de Nederlandse vredesbeweging uit die jaren was haar politieke onnozelheid: de 'vrede' die zij voorstond - het niet-plaatsen van de Amerikaanse middellangeafstandsraketten - kwam de Sovjet-Unie wel erg goed uit. Wie daar op wees (zoals Rubinstein) was een oorlogshitser en leed aan een 'vijandbeeld'. Die 'vrede' was dus een dekmantel voor iets minder onschuldigs, en ik heb sterk de indruk dat met 'de beschaving' tegenwoordig hetzelfde gebeurt. In 2000 startte de SP haar campagne 'tegen de uitverkoop van de beschaving'. Dat ging toen nog niet over de kunsten, maar over het feit dat de overheid steeds machtelozer werd en het bedrijfsleven steeds machtiger. Nu is die beschaving in handen gekomen van de kunst- en cultuursector, die er voor gemarcheerd heeft. Over die SP-herkomst hoor je eigenlijk niemand meer. Maar als ik bijvoorbeeld geloof dat het verstandig is het Schönberg Ensemble te subsidiëren, moet ik dan in één moeite door ook vinden dat het minimumloon flink opgekrikt dient te worden en dat het ontslagrecht in alle gevallen heilig is? Hoe gaat die koppelverkoop tussen beschaving en socialisme eigenlijk in z'n werk?

De overheid laat zich tegenwoordig allerminst van een 'machteloze' kant zien; je kunt haar hooguit een te grote voortvarendheid verwijten als het om bezuinigen gaat. Ik vind die drastische bezuinigingen op de kunsten pijnlijk, omdat ik geloof in het onderscheid tussen hoge en lage cultuur. Voor de hoge variant moet je je veel meer inspanning getroosten dan voor de lage - zo simpel is het. De relatieve kwetsbaarheid van dat soort kunst maakt subsidie soms noodzakelijk. Maar die verdediging van mij is letterlijk elitair: ik geloof inderdaad dat er een hiërarchie bestaat in de kunsten, en dat Peter Schat meer bescherming verdient dan Jantje Smit. Maar is dat wel dezelfde 'beschaving' als die waar de SP voor staat? Of waar al die kunstenaars zich in herkennen, die in de jaren tachtig en negentig zo druk waren het postmodernisme te omarmen, zodat ze elk verschil tussen laag en hoog lacherig van de hand konden wijzen?
Vroeger ging het er schematisch gezien zo aan toe: de consumenten van de lage cultuur hadden ontzag voor de hoge, op voorwaarde dat ze er zelf niet naar toe hoefden. Nederlands Dans Theater, VPRO op 4: heel belangrijk, maar mogen wij nu naar onze eigen operettevoorstelling? Deal. De laag-culturelen kochten zo een aflaat, want ze vonden het best dat die hogen gesubsidieerd werden, ook van hun geld. Dat herenakkoord is verbroken, de 'lagen' spelen niet langer dat ze ontzag hebben voor de 'hogen' en betalen willen ze ook niet meer.
Is hier 'de beschaving' in het geding, of toch een culturele klassenstrijd, waarin juist geen algemeen uitgangspunt meer geldt? Ik vraag het maar even, want je hoort er nooit iets over.