De emancipatie van het gangsterliefje

14-07-2007
Door Marian Husken en Harry Lensink

Crimineel geld 7: Hoe staat het met de emancipatie van de vrouw in de onderwereld? Uitstekend, zo lijkt het in de Holleeder-zaak. Maar dat is schijn, de dubieuze dames hebben het glazen plafond nog lang niet gekraakt.

Kandidaat-notaris Mr. Robert Bol van kantoor Jager & Stuijt uit Aerdenhout heeft het druk, eind 2002. Een cliënt, meneer Endstra uit Amsterdam, heeft haast met enkele aandelentransacties. Binnen een week moet alles rond zijn, eist de klant. Gelukkig voor Bol hebben betrokken partijen, verkopers en kopers, een volmacht gegeven aan een van zijn kantoorgenoten. Dat schiet lekker op.

En zo kan het dat op 24 december de dames Carla de Groot (de ex van Endstra) en Anita Schuts (z’n toenmalige vriendin) officieel waardepapieren kopen van Maike Dijkhuis (de partner van Willem Holleeder) en Orminda Soerel (de zus van vermeend topcrimineel Dino Soerel). De eerste krijgt 1,2 miljoen euro bijgeschreven op haar bankrekening, de tweede 1,3 miljoen. Royale kerstcadeaus, waarvoor initiator en vastgoedhandelaar Willem Endstra garant staat.

Strovrouwen in actie. Dat is wat justitie hier vijf jaar na dato in ziet. Want waren ze aanwezig, daar op dat chique kantoor in Aerdenhout? Absoluut niet. De deal ging immers per volmacht. Wisten ze ervan? Waarschijnlijk wel, want voor die volmacht was toch eerst hun handtekening nodig. Het is een gang van zaken die vaker terugkomt in het Holleeder-dossier. Onder de stukken die justitie onderzoekt, staan de namen van vrouwen. Zij zijn de aandeelhouders van de verdachte vennootschappen, wellicht gebruikt om geld wit te wassen of weg te sluizen. Maar ze hebben nauwelijks daadwerkelijke bemoeienis. Het lijken slechts onbeduidende radertjes in de criminele machinerie, vooruitgeschoven posten van vrienden of broers, van mannen die anoniem willen blijven.

Onbelangrijk? Justitie ziet dat anders. Begin 2006 werd in het kielzog van Holleeder een handvol vrouwelijke verdachten gearresteerd. Voor het eerst krijgen vrouwen van justitiële zijde een wezenlijke rol in ’s lands georganiseerde criminaliteit toebedeeld. Inmiddels is het aantal suspecte dames dat in de Holleeder-zaak wordt vervolgd teruggebracht tot twee: de eerder genoemde Maike Dijkhuis en Orminda Soerel. Hen wordt afpersing en deelname aan een criminele organisatie ten laste gelegd. Hun namen zijn verbonden aan transacties waarbij eind 2002 volgens het openbaar ministerie voor het eerst geld van Willem Endstra naar z’n afpersers gaat. Of, zoals het OM het stelt: ‘In deze deelnemingen vinden diverse onroerendgoedtransacties plaats, waarvan het zakelijke karakter in twijfel kan worden getrokken.’

De ex: ‘Het was gewoon een papieren constructie. Ik moest gewoon naar kantoor komen en dan tekende ik. Er moest met vier mensen getekend worden want dat had ergens mee te maken.’*

Wie zijn deze vrouwen? ‘Een schat van een meid, goed opgevoed, goede opleiding.’ Zo omschrijft Klaas Hummel, de oud-zakenpartner van Endstra, zijn goede kennis Maike Dijkhuis (32). ‘Maike is niet belast door Holleeder. Ik sta niet achter haar keuze voor een levenspartner, maar ik denk dat ze niet of niet bewust heeft meegewerkt aan constructies. Toch was het natuurlijk veel beter geweest als ze er helemaal buiten was gebleven.’

Voor het geld heeft Dijkhuis in ieder geval niet gekozen toen ze voor Holleeder viel. Ze is de dochter van zakenman Chris Dijkhuis, die mede-eigenaar is van het Amsterdamse vastgoedbedrijf Sedijko. Samen met zijn broer Harro behoort Chris tot de rijkste ondernemers van de hoofdstad; in hun portefeuille zit onder andere de prestigieuze 150 meter hoge Rembrandt-toren, de kantoorkolos waarin ooit de top van Philips was gevestigd. De Telegraaf heeft op 19 augustus 1995 de primeur van de pikante relatie: ‘Heineken-ontvoerder bemint dochter Alfreds huisvriend!’ luidt de kop in de krant, die meldt dat Chris Dijkhuis een goede bekende is van Freddy Heineken.

Dijkhuis stak in het verleden haar relatie bepaald niet onder stoelen of banken. Als politiemensen haar midden jaren negentig afluisteren in een gesprek met haar moeder, horen ze de vriendin van Holleeder zeggen: ‘Nou mam, ik hoef het niet te verloochenen hoor, waar ik mee omga...’ Het is een reactie op een opmerking van moeder Dijkhuis over het verleden van haar dochters levensgezel. In 2005 kreeg Maike een kind: een zoon voor haar en Holleeder.

Ze werd vorig jaar, een dag na haar ex-vriend, gearresteerd. ‘Ik probeer al vijf jaar van hem los te komen,’ verzucht ze tijdens haar arrestatie. ‘Hoe lang blijft mijn verleden me achtervolgen?’ In de verdere verhoren beroept Dijkhuis zich op haar zwijgrecht. Ze mag daarna al snel weer naar huis om haar zaak ‘buiten’ af te wachten.

Justitie verdenkt haar van heling en afpersing. Ze heeft volgens het OM willens en wetens meegeholpen om crimineel geld weg te sluizen via hiervoor speciaal opgerichte vennootschappen. Daarmee heeft Dijkhuis geparticipeerd in enkele grote vastgoeddeals, zoals renovatiepanden in de Amsterdamse Spuistraat, café Raffle’s op het Leidseplein en de kantoorkolos Millennium Twins. Allemaal investeringen waar volgens justitie de facto Willem Holleeder bij betrokken is. Een oud-directeur van een aan Endstra gelieerde vennootschap zei hierover bij de recherche: ‘Voor mij was duidelijk dat Maike Dijkhuis een naar voren geschoven post was voor Willem Holleeder.’

Onzin, stelt Dijkhuis op 2 februari 2006 bij de rechter-commissaris. ‘Endstra kwam met het idee om te investeren en te participeren. Ik had niet zoveel verstand van dit soort zaken, maar ik wilde best wat eigen geld bijverdienen. […] Die bedrijven zijn echt van mij. Daar heeft hij (Holleeder, red.) helemaal niets mee te maken.’ Ze denkt dat Endstra op deze manier met haar vader in contact probeerde te komen: ‘Wat overigens niet is gelukt.’ Volgens Dijkhuis heeft ze de betrokken vennootschappen verkocht toen Endstra negatief in het nieuws kwam. ‘Ik snap dat u misschien denkt dat dit niet te rijmen is met het feit dat ik jarenlang een relatie heb gehad met Willem Holleeder. Dat was privé en daarom anders.’

De ex: ‘Ik wil ’s avonds ook weleens iemand op de bank hebben met een toastje, dat hoeft niet elke dag want dan zou ik ook misselijk worden.’

Dijkhuis’ vrouwelijke medeverdachte Orminda Soerel (42) is van een ander kaliber. Justitie ziet ‘Minnie’ als een hedendaagse Sirene, een vrouw die met haar charme mannen misleidt. Ze wordt ‘door de crimineel Willem Holleeder en Dino Soerel ingezet om mensen te bedanken voor bewezen diensten’, staat er in een proces-verbaal van de Criminele Inlichtingeneenheid. De CIE meldt ook dat Orminda ‘voorobservaties doet’ en ‘mensen in de val lokt’. Het is weliswaar zachte, niet geverifieerde informatie, maar het OM heeft het wel toegevoegd aan het onderzoek.

Toch zijn dat slechts ‘bijzaken’. Het gaat bij de verdenking van Orminda Soerel om iets heel anders. Allereerst is er een woning die ze begin 2004 voor een zeer lage prijs huurt van Endstra’s bedrijf. Volgens een medewerker van Endstra was dit huis in feite voor Holleeder bedoeld. Dat zou Endstra zelf hebben gezegd. ‘In ruil voor het regelen van een huurcontract kreeg hij uitstel van betaling van nog drie miljoen euro.’ Orminda heeft hier geen weet van, zegt ze bij de recherche. Maar waarom woont ze niet in het appartement, wil de politie weten. Haar antwoord: ‘Eerst moet mijn zoon klaar zijn met school.’

Er is meer verdachts. Orminda is ook aandeelhouder in een vennootschap waar in korte tijd veel mee is verdiend, de hierboven genoemde 1,3 miljoen euro op 24 december 2002. Dat bedrag is betaald door Willem Endstra. Onverklaarbaar, vinden oud-medewerkers van de vermoorde vastgoedman. ‘Mevrouw Soerel heeft geen enkele bemoeienis gehad met de betrokken vennootschap,’ zegt Dennis Prins, die voor Endstra dit soort transacties afhandelde. ‘Wim Endstra vroeg me dan ook om geen vragen te stellen.’ Prins keek er niet van op, zegt hij tegen de recherche. Hij had dergelijke constructies wel vaker gedaan. ‘Endstra wilde dan voor de buitenwereld niet weten dat hij erachter zat.’ Later, bij de rechter-commissaris: ‘Anita en Carla waren daar de instrumenten voor. Zij hadden er geen voordeel van. Zij hadden geen kennis van zaken.’

Wat vindt de verdachte er zelf van? ‘Als je zo hoort wat er allemaal wordt verdiend in de vastgoedwereld, dan valt dit bedrag nog wel mee,’ zegt ze tegen haar verhoorders over de 1,3 miljoen euro. Orminda vertelt met het geld een bedrijf te willen beginnen. Endstra had beloofd haar daarbij te helpen. Maar waarom zou de vastgoedman dat doen? ‘Ik heb met hem een geheime intieme relatie gehad. Deze relatie was verder bij niemand bekend en duurde tot aan de dood van Willem Endstra.’ Verder noemt ze alle aantijgingen ‘pure onzin, leugens en te belachelijk voor woorden. Het zijn allemaal niet te toetsen verklaringen van de criminele inlichtingendienst. Dat zal ik aan de rechter ook uitleggen.’

De ex: ‘Hij was ook weer het soort man van als je in de problemen zat... echt een soort mensenredder, weetjewel. Vandaar al die meiden die in nood zitten, die in een huisje en een dingetje... alles komt goed, ik zorg wel voor je.’

Ze verschenen zusterlijk op de eerste rechtszitting. Maike en Minnie, blond en donker, getooid met dure zonnebrillen, gehuld in chique sjaals. Zelden was anonimiteit zo goed verzorgd. In hun slipstream stapte de even modebewuste vriendin van hoofdverdachte René van D. naar binnen. Als het voltallige vrouwelijke smaldeel van ‘team-Holleeder’ was aangeschoven, dan had de verzamelde pers zich ook nog kunnen vergapen aan Sandra den Hartog (de weduwe van topcrimineel Sam Klepper en vriendin van Holleeder), Apolonia van V. (de ex van Holleeders vermeende handlanger Stanley Hillis) en vrouwen met bijrolletjes als Chantal O. en Duitse Nicky.

Wat wacht Dijkhuis en Soerel? De rechter zal allereerst moeten oordelen óf de transacties waarbij ze zijn betrokken inderdaad waren bedoeld om afpersgeld weg te sluizen. En áls dat zo is, dan is de vraag of dit is gebeurd met medeweten van de dames. Dennis Prins, de vastgoedman die veel voor Endstra optrad als deze op de achtergrond wilde blijven, zegt over een aandeelhoudersvergadering van een van de gewraakte vennootschappen het volgende bij de rechter-commissaris: ‘Ik zie dat de notulen duidelijk wel door mij zijn ondertekend. Het geschreven adres is ook mijn handschrift. Dit zijn papieren vergaderingen die in werkelijkheid nooit plaatsvinden. […] Ik kan u vertellen dat Dijkhuis en Kaatee (de vermeend financiële man van Holleeder, red.) nooit bij mij thuis zijn geweest. Het adres dat in de notulen is geschreven, is mijn huisadres. Ik heb getekend, zie ik, maar de gedachte erachter weet ik niet.’

De uitspraak bevestigt het verhaal van Dijkhuis: ik deed wel mee, maar het was Endstra die alles regelde en ik verdiende leuk aan het vastgoed. Endstra’s zus Trix reageert furieus als ze hoort dat haar broer volgens sommigen ‘normaal’ in zaken was met Maike en dat hij die relatie gebruikte om bij haar vader Chris Dijkhuis in het gevlij te komen. Volgens Trix is het juist andersom. ‘Op deze manier kwam Holleeder in contact met andere rijke mensen. Ik kan je één ding verzekeren: mijn broer hield van vrouwen, maar deed geen zaken met ze.’ Holleeder heeft Maike Dijkhuis gepusht om het makelaarsvak onder de knie te krijgen, tegen haar zin in, zegt Trix. ‘Dat meisje was veel liever bezig met winkelen en geld uitgeven.’

De ex: ‘Ik was zwaar gefuckt door hem. Want opeens kon ook niks meer voor mij. Werd mijn creditcard stopgezet die ik van hem had, zeg maar zijn kaart. Kon ik niet op vakantie met kerst.’

Misschien is dat het domweg. Het daverende cliché dat gangstermeisjes zich van de prins geen kwaad weten, zolang de creditcard niet weigert. Dat ze er met vriendinnen lustig op los kwekken in hun mobiele telefoon, terwijl de meeluisterende politie er geen chocola van kan maken.

Toch doet justitie er alles aan om de bewuste betrokkenheid van Maike Dijkhuis aan te tonen. Juist met behulp van die creditcardgegevens en telefoontaps. Wat deed de Amsterdamse bijvoorbeeld op 26 mei 2004 in Parijs, negen dagen na de moord op Willem Endstra? Misschien had ze daar een zakelijk rendez-vous? Want, verhip, op diezelfde dag is medeverdachte Jan-Dirk Paarlberg in de Franse hoofdstad! Op zich niet vreemd in een uitgestrekte miljoenenmetropool. Maar de financieel-economisch rechercheur die het onderzoek leidt, moet bloed hebben geroken toen hij de Franse avonturen van Paarlberg onder de loep nam. De vastgoedmiljonair is sinds begin 2006 verdachte in het Holleeder-onderzoek. Via hem zouden de vele afpersmiljoenen van Endstra naar het buitenland zijn gestroomd. Sinds de start van het onderzoek zijn de opsporingsinstanties volop bezig om een link tussen Paarlberg en Holleeder te zoeken.

Speciale aandacht is er voor het adres Rue Saint Honoré 243-245, een vijfkamerappartement in het 1e arrondissement van Parijs. Op die plek staat Menoega Paris SCI ingeschreven, een Franse vennootschap van Paarlberg. Hij kocht de woning in 2003 voor bijna 1,5 miljoen euro. In de administratie van een Wassenaars trustkantoor trof de recherche een document met de volgende titel: ‘Inzake Paarlberg/Dijkhuis advies.’ Het gaat om een rekening voor een advies van de Parijse vestiging van het advocatenkantoor Loyens & Loeff. In het ‘beste Jan-Dirk’-briefje staat onder andere: ‘Het advies betrof in het bijzonder de vraag welke de fiscale consequenties zouden zijn indien jij via één van je Nederlandse vennootschappen een lening aan een door een derde (mevrouw Dijkhuis) op te richten SCI zou geven voor de aankoop van een appartement in Parijs.’ Een stulpje voor de Heineken-ontvoerder en zijn lief, dat is wat justitie vermoedt. Zeker is dat Holleeder en zijn vriendin graag naar de lichtstad afreizen. Uit politieonderzoek blijkt dat ze er in de periode 1999-2004 ruim twintig keer zijn geweest, al dan niet samen.

De creditcardgegevens van Paarlberg verraden dat ook de vastgoedman regelmatig in Parijs zit. Hij logeert dan in Hotel Costes, dat is gelegen pal naast het bewuste appartement. Ook nadat Paarlberg de woning heeft gekocht, verblijft hij nog in het hotel. En die bewuste 26 mei 2004? Hebben de vriendin van Holleeder en de oud-zakenpartner van Endstra elkaar ontmoet, daar aan de Rue Saint Honoré? De verbaliserende rechercheur heeft zo z’n vermoedens. ‘Mogelijk dat de beoogde lening van Paarlberg aan Dijkhuis moet worden beschouwd in het kader van een zoektocht naar geschikte mogelijkheden om gelden van de ontvanger van de vermoedelijke afpersingsbetalingen (Paarlberg) naar de vermoedelijke afperser (Holleeder) te sluizen en deze te voorzien van de schijn van legitieme geldstromen. Daarbij past nogmaals de vaststelling dat Paarlberg en Dijkhuis, de toenmalige partner van Holleeder, een en ander wensten onder te brengen in een buitenlandse rechtspersoon (SCI) waarvan de begunstigde vanuit Nederland – bijvoorbeeld door Nederlandse autoriteiten – nauwelijks te achterhalen valt.’

De ex: ‘Tassen met euro’s? Nee. Ik heb wel twaalf jaar geleden heel veel Engelse ponden moeten tellen [...] Ik heb het geteld en bundeltjes gemaakt met elastiekjes. Het geld lag gewoon op bed en wij waren het aan het tellen.’

Wat ook de uitkomst zal zijn van de rechtszaak tegen de twee ‘gangsterliefjes’, de casus biedt sowieso nieuw materiaal voor een beschouwing over het onderwerp ‘vrouwen en georganiseerde misdaad’. Dat is in Nederland een weinig onderzocht fenomeen. Onterecht, menen de criminologen Kleeman, Van den Berg en Van der Bunt in hun onderzoek naar georganiseerde criminaliteit (1998). ‘Vrouwen blijken een belangrijke rol te spelen in het leggen van contacten en het verstevigen van de onderlinge banden. […] Het verdient, gelet op de sterke “informatiepositie” van vrouwen, aanbeveling om meer aandacht aan hen te besteden bij opsporingsonderzoeken.’ Uit onderzoek van de wetenschappers blijkt dat vrouwelijke verdachten vaak de vriendin of echtgenote zijn van mannelijke verdachten (57 procent). Naast de ‘communicatiepositie’ wijzen ze op de rol van vrouwen als dekmantel, bijvoorbeeld door bedrijven op haar naam te zetten.

Maar toch, het blijven dienende functies. ‘Georganiseerde criminaliteit is de meest door mannen gedomineerde en patriarchale vorm van criminaliteit,’ meent criminoloog Frank Bovenkerk. Hij is een van de weinige Nederlandse wetenschappers die de positie van de vrouw in het ‘milieu’ serieus onder de loep heeft genomen, ook in internationaal perspectief. ‘Ooit was er “hoop” dat vrouwen mannen zouden inhalen,’ schrijft Bovenkerk in het essay Emancipation of Women and Organized Crime. ‘Op het hoogtepunt van de tweede feministische golf in de jaren zeventig, voorspelden sommige criminologen dat de “emancipatie” en “bevrijding” van vrouwen hen op hetzelfde criminele niveau zou brengen als mannen, vooral op het gebied van gewelddadige misdaad.’ En hoewel het aantal vrouwen in Nederlandse gevangenissen sinds midden jaren tachtig met meer dan vierhonderd procent is gestegen, vraagt hij zich af of dat de voorspelde emancipatie onderschrijft. Het zijn volgens Bovenkerk vooral buitenlandse vrouwen, zoals drugssmokkelaarsters, die zorgen voor de groei. Daarnaast is het aantal mannelijke gevangenen ook fors gegroeid. ‘Sommige criminologen wachten misschien nog steeds op de eerste serieuze bende van vrouwen, maar tot dusverre is daar niets van gebleken.’

En in de georganiseerde misdaad? Vanuit de wetenschap is daarover nauwelijks theoretisch of feitenmateriaal te vinden, aldus Bovenkerk. Hij citeert een ‘man van de praktijk’, misdaadverslaggever Bas van Hout: vrouwen zijn ‘waardeloos als criminelen en zullen dat altijd zijn’. Het is een oneliner die samenvat wat Italiaanse en Amerikaanse maffiosi, ervaringsdeskundigen op het gebied van georganiseerde misdaad, ook debiteren. ‘Vrouwen moeten worden weggehouden van alle criminele activiteiten, omdat ze makkelijk uit de school klappen, bijvoorbeeld in een telefoongesprek met een vriendin.’ Het is de omertà, de code van het zwijgen, die de organisatie overeind houdt. ‘Vertel een vrouw nooit iets over de Cosa Nostra,’ citeert Bovenkerk maffia-overloper Tommaso Buscetta. ‘Een lid van de maffia kan worden gedood als hij maar één woord zegt tegen z’n vrouw.’ Een andere pentito (spijtoptant): ‘Als de diepste gevoelens van een vrouw gekwetst raken, kan ze niet meer denken, dan bestaat er geen code van het zwijgen.’

Het is natuurlijk een klassiek mannelijk perspectief. Maar terecht of niet, de praktijk leert dat vrouwen vooralsnog nauwelijks topposities bekleden in het management van de georganiseerde misdaad. Natuurlijk zijn er uitzonderingen. Ook in Nederland. Een drietal namen duikt steevast op als sterke vrouwen uit het milieu ter sprake komen. Allereerst ‘La Bella Bettien’ Martens, die dealmaker was tussen Colombiaanse cokekartels en Italiaanse gangsters. Dan is er natuurlijk Thea Moear, de voormalige ‘onderbaas’ van Klaas ‘de Dominee’ Bruinsma, die door Parool-verslaggever Bart Middelburg te boek is gesteld als De Godmother. En ten slotte de Chinese bendeleidster Sister P., verantwoordelijk voor het illegalentransport naar Dover, waarbij 58 Chinezen om het leven kwamen.

Maar dat lijken toch vooral aberraties, atypische voorbeelden. Is er een vrouw die aan de touwtjes trekt van de Hollandse netwerken? Maike Dijkhuis en Orminda Soerel niet. Er is één leading lady die misschien een beetje in de buurt komt. Ze speelt een bijrol in de zaak Holleeder, maar wel een uiterst belangrijke: Ria Eelzak, de weduwe van John Mieremet.

De ex: ‘Heel vaak zei hij dat hij ’s avonds weg moest. Daar deed hij heel geheimzinnig over. Het kon betekenen dat hij ergens een afspraak had, maar het kon ook maar zo zijn dat hij dan met een andere vrouw in bed lag.’

In de zomer van 2002 publiceerde De Telegraaf een interview met topcrimineel John Mieremet. Het zette de neergang in van Willem Endstra en was in feite het begin van de zaak-Holleeder. Mieremet noemde Endstra ‘de bank van de onderwereld’. Hij was boos op de vastgoedman omdat deze niet met de miljoenen over de brug kwam die zijn vriendin Ria Eelzak (44) van Endstra te goed had. In plaats van te betalen, had Endstra gepoogd om Mieremet uit de weg te ruimen, zo meende de in België woonachtige crimineel.

Waar of niet, de teerling was geworpen. Daarna ging het bergafwaarts met Endstra en ontstond een reuring in de onderwereld die voortduurt tot op de dag van vandaag. En dat alles om een vordering van Ria Eelzak bij Willem Endstra. Na die vermaledijde publicatie in het ochtendblad is er veel onderhandeld tussen betrokken partijen. In het geniep, in het openbaar. Met en zonder advocaten. Voor en na de dood van Endstra. Maar altijd, zo werd gezegd, ging het om een legitieme vordering van Mieremets vriendin bij de Amsterdamse zakenman. Het gaat volgens de crimineel om tientallen miljoenen uit de vastgoedportefeuille California Properties. Uiteindelijk tekende Endstra een deal waarin hij beloofde in termijnen af te betalen. Opvallend is dat hier dezelfde namen – strovrouwen – uit het Endstra-kamp opduiken als bij de transacties met Maike Dijkhuis en Orminda Soerel. Justitie vat de overeenkomst samen: ‘Op 7 november 2002 komen Ria Eelzak (als bestuurder van The Blues Company), Anita Schuts en Karla de Groot overeen dat Schuts tien aandelen in California Properties koopt van The Blues Company voor een bedrag van 3.970.000 euro en dat De Groot 1 aandeel in California Properties koopt van The Blues Company voor een bedrag van 3.970.000 euro. Willem Endstra stelt zich borg.’ Of het hier inderdaad gaat om een legale geldstroom, betwijfelt justitie ten zeerste. Er is inmiddels beslag gelegd op de bezittingen van wijlen Mieremet.

De ex: ‘Ik kreeg een formulier onder mijn neus, en ik denk dat het te maken had met ergens geld instoppen of zo. Mij werd verder niets verteld [...] Ik zou niet meer weten wat ik precies heb getekend.’

Vraag is: wat was nu de daadwerkelijke bemoeienis van Mieremets vriendin? Ria Eelzak is old school. Ze groeide op in de Amsterdamse Kinkerbuurt en kent veel van de huidige onderwereldkopstukken uit haar jeugd. Haar broer was lid van de beruchte Kinkerbuurt-bende, waarvan de in 2005 vermoorde Kees Houtman de leider was. Daar ontmoette ze ook Johnny Mieremet, met wie ze tot aan zijn dood in 2005 (een dag na Houtman) 26 jaar lang samen is geweest.

Al sinds begin jaren negentig heeft Eelzak vennootschappen op naam staan, waarvan justitie meent dat ze eigenlijk werden gebruikt door Mieremet. Eind jaren negentig heeft het kernteam Amsterdam-Amstelland het illustere duo Spic en Span (Mieremet en Sam Klepper) op de korrel. Ook de Fiod loopt mee in het onderzoek. De rechercheurs concluderen dat: ‘M.H. Eelzak zich vrijwel niet met de bedrijven, te weten Snooker Nederland BV, Blues Real Estate BV en Kendijk BV bemoeit. Van deze bedrijven is Eelzak formeel (direct dan wel indirect) de aandeelhoudster/directrice.’

Nee, het is vriend Johnny die in Amsterdam rondrijdt en afspraken maakt met de usual suspects: Holleeder, Klepper en hun potentiële ‘zakenrelaties’. De politie luistert mee als Mieremet ruzie maakt met Eelzak over de kinderen. Of als de in België residerende vriendin krap bij kas zit, bijvoorbeeld op 25 november 1999. ‘12.36 uur: John belt naar Ria. John is vrolijk. Ria zegt dat John straks niet meer vrolijk is want Ria heeft geld van hem nodig. Ze heeft allemaal van die paardendingen betaald.’ Hoe weinig betrokken de vrouwelijke directeur/aandeelhouder van de Nederlandse vennootschappen is, concluderen de opsporingsinstanties ook uit de volgende tap van 3 december 1999: ‘Ria Eelzak wordt gebeld door Jan Guijt (de boekhouder, red.). Jan zegt dat als Ria naar de notaris moet, ze haar paspoort mee moet nemen. Verder vraagt Jan hoeveel geld hij moet overmaken naar de rekening van Ria. Ria weet dat niet precies.’

Tot op de dag van vandaag staan de verdachte vennootschappen op naam van Ria Eelzak. Maar de zaken zijn een stuk minder lucratief dan in de hoogtijdagen van de jaren negentig. In Amsterdam heeft het stadsbestuur de gokhallen van Eelzak gesloten. En sinds dit voorjaar ligt er beslag op wat volgens justitie de nalatenschap van John Mieremet is. Onder andere de villa in het Belgische Neerpelt.

Eelzak stelt zich kordaat op als twee rechercheurs haar op 12 december 2005 bezoeken. Haar vriend John Mieremet is elf dagen eerder doodgeschoten in het Thaise Pattaya. ‘Het enige dat me interesseert, is dat mijn naaste familie geen problemen krijgt. De veiligheid van mijn kinderen staat op de eerste plaats.’ Waarom is haar vriend vermoord? Ria heeft geen idee. ‘Met de zaken van Johnny wenste ik me niet te bemoeien, zesentwintig jaar lang niet,’ verzekert de geboren Amsterdamse haar Belgische bezoek. ‘Ik sta op eigen benen en heb een eigen zaak.’

Hoe zit het nu? Van John Mieremet werd gezegd dat hij samen met Sam Klepper de speelautomatendivisie van godfather Klaas Bruinsma runde en dat ze die zaken hebben overgenomen na diens dood. Die bedrijven staan op naam van Eelzak. Maar is zij slechts een papieren front voor de topcrimineel, die het ene moment officieel in Ierland woonde, de keer daarop in sieraden handelde in Tsjechië of in Thais vastgoed zat? Of was Eelzak de partner in crime, op één lijn met haar levensgezel en daarmee ook verbonden aan diens criminele carrière?

Zelf doet ze voorkomen dat ze niets te maken heeft met de business van haar man. Ook Mieremet zelf beweert in door de politie afgeluisterde gesprekken met Haico Endstra, dat hij niets met de Amsterdamse business van zijn vrouw te maken heeft. ‘Mijn vrouw d’r speelhallen zijn toch afgepakt? Die hebben ze in beslag genomen. Dus die zijn kwijt.’ Maar een moment later heeft hij het over een boetiekje van Eelzak in België. ‘Mijn vrouw heeft een winkeltje, een winkeltje hè. Daar wordt verdiend driehonderd euro in de week. Maar dat... nee dat is helemaal niks, dat is speelgoed. Ze is in en in gelukkig, mijn vrouw. Die staat er zelf alleen donderdags niet in en de rest van de week staat ze er zelf in van ’s morgens tienen tot ’s avonds zessen.’ En: ‘Ik denk dat als ik dood had geweest, dan had Ria niet eens geweten wat er aan de hand was. Die was helemaal gesloopt geworden.’

Tja. Opnieuw is de vraag: wat weet en wat deed de vriendin? Is Eelzak het bewust onwetende gangstermeisje, is ze de trouwe strovrouw die haar naam leent als dekmantel voor Johnny? Of is ze de weduwe die ook na de dood van haar gangstervriend de touwtjes strak in handen houdt? Uit de acties en onderzoeken van de politie wordt het niet duidelijk, maar vooralsnog lijkt het laatste onwaarschijnlijk. Ook Eelzak, ongetwijfeld op de hoogte van de status van haar vriendje, is niet de godmother-in-wording. ‘In alle eerlijkheid durf ik zelfs thans te verklaren dat ik na de dood van Johnny als het ware rust heb gevonden.’

De ex: ‘Ik was eigenlijk een soort loopjongetje. Ik mocht afspraken maken, boodschappen doorgeven en telefoontjes plegen.’

Hoewel er volop vrouwen acteren in de verschillende ‘afpersonderzoeken’ rond de Amsterdamse vastgoedscene, lijken ze geen leidende rol te vervullen. Het feit dat de dames worden vervolgd, zegt meer over justitie dan over het ‘milieu’. Het lijkt erop dat de opsporingsinstanties de rol van vrouwen binnen de georganiseerde misdaad serieus nemen. Veel minder dan voorheen worden de vriendinnen, echtgenotes en zussen behandeld als slachtoffer. Een reden waarom vrouwen meer en meer worden gezien als actieve spelers in de onderwereld heeft te maken met een herdefiniëring van de criminele organisatie, stelt criminoloog Bovenkerk. Omdat vrouwen tot voor kort vooral als niet verdacht te boek stonden, konden ze bepaalde taken beter uitvoeren dan mannen. Ze smokkelen drugs, ze cashen en stashen geld en openen bankrekeningen om het geld van de organisatie wit te wassen. ‘Vrouwen laten het misschien niet naar buiten toe blijken,’ concludeert Bovenkerk, ‘maar veel van hen oefenen een aanzienlijke macht uit binnen de grenzen van de “familie”.’

Is dat emancipatie? Zo ja, dan in een dubieuze vorm. Zolang vrouwen zelf niet de touwtjes in handen hebben, zullen ze vooral worden ‘gebruikt’ door de masculiene onderwereld. Een handige, in het grijze opererende projectontwikkelaar had z’n zaken op naam van zijn eega gezet. Waarom, vroegen zijn kroeggenoten in het Amsterdamse café. Volgens de overlevering reageerde de zakenman als volgt: ‘Als het misgaat, blijft het wijfie aan de pan plakken...’