26-01-2008
Door Margalith Kleijwegt

Aan de vooravond van de verkiezingen in de Duitse deelstaat Hessen is een debat losgebrand over het geweld onder jongeren met een niet-Duitse achtergrond. Een activistische kinderrechter is er al langer mee bezig. ‘Kinderen doen soms de vreselijkste dingen als ze pas negen jaar oud zijn.’

Het eerste beeld van de bewakingsvideo laat een leeg station van de Münchense U-Bahn zien. Groen neonlicht. Dan verschijnt er een oudere man in beeld, gevolgd door twee jonge mannen. Ze vallen de oudere man van achteren aan, slaan hem tegen de grond, beroven hem van zijn rugzak en schoppen hem na een fikse aanloop nog een paar keer flink tegen zijn hoofd. Daarna lopen ze weg.

Deze video van dertig seconden veroorzaakte eind vorige maand grote opschudding in Duitsland. De twee jonge mannen bleken zeventien en twintig jaar oud, het slachtoffer was een gepensioneerde schooldirecteur van zesenzeventig. Aanleiding voor deze brute mishandeling was, bleek later, het verzoek van de man aan een van de jongens om zijn sigaret die hij in de treincoupé zat te roken, te doven. De man overleefde de aanval en werd met een dubbele schedelbasisfractuur in het ziekenhuis opgenomen.

Het debat over criminaliteit onder jongeren met een niet-Duitse achtergrond brandde in alle hevigheid los. Aangevoerd door Roland Koch (CDU), minister-president van de deelstaat Hessen, werd er gesproken over het grote aantal kinderen van migranten dat de fout in gaat. Koch stelde vooral harde maatregelen voor, opvoedingskampen, hogere straffen, het volwassenen strafrecht kon wat hem betreft meteen worden verlaagd van eenentwintig naar achttien jaar. Zijn toon was populistisch, hij had weinig belangstelling voor de eventuele achtergronden van al dat geweld.

Koch kreeg het verwijt dat zijn harde toon puur electoraal effectbejag was. Op 27 januari zijn er verkiezingen in de deelstaat Hessen, en die worden gezien als een graadmeter voor de populariteit van bondskanselier Angela Merkel. Als de CDU in Hessen verliest, raken de christen-democraten bovendien zetels kwijt in de Bondsraad, de Duitse Eerste Kamer.

De SPD, onder aanvoering van Andrea Ypsilanti, verweet Koch dat hij inspeelde op de xenofobe gevoelens onder de bevolking. En het was niet de eerste keer. In 1999 pleitte hij voor de afschaffing van de dubbele nationaliteit. Hij won toen de verkiezingen. Ypsilanti beschuldigt Koch ervan dat hij nu weer de verkiezingen over de rug van de buitenlanders wil winnen.

Over het multicultidebat hangt in Duits­land nog steeds de schaduw van het naziverleden. Iedereen is als de dood om voor ‘nazi’ uitgemaakt te worden. Die gevoeligheden werden mij uitgelegd toen ik afgelopen april bij een bijeenkomst was van de Konrad-Adenauer-Stiftung (KAS), de denktank van de CDU. Aanleiding van de bijeenkomst was mijn boek Onzichtbare Ouders – De buurt van Mohammed B., waarin ik met ouders van de kinderen op een school in Amsterdam-West spreek. Het boek beschrijft de onmacht van veel ouders en het isolement waarin veel allochtone gezinnen leven.

De afdeling vrouwen en familie van de KAS wilde de Nederlandse situatie met de Duitse vergelijken en organiseerde een conferentie met onderzoekers, schooldirecteuren, artsen en een kinderrechter over de praktijk van alledag.

Kinderrechter Kirsten Heisig, midden veertig, vertelde daar in een keurig zaaltje tegenover de Bondsdag, hoe bezorgd ze was over het toenemend geweld van jongeren uit niet-Duitse families. Dagelijks verschenen jonge mannen in de rechtszaal die lukraak anderen in elkaar hadden geslagen. Heisig was ook geschrokken, vertelde ze toen, van hun onverbloemde haat tegen Duitsland. Schijtchristen, varkensvleesvreter, de jongeren bakenden duidelijk hun territorium af.

Rechtbankjes in de buurt
Een paar maanden eerder had Heisig aan de Berlijnse krant Der Tagesspiegel verteld hoe groot haar zorgen waren. Dat was opmerkelijk, Duitse rechters spreken zich niet vaak publiekelijk uit. Ze stond er niet alleen voor, ze trok ten strijde met collega Günter Räcke, die in diezelfde krant opmerkte dat jongeren volgens hem conflicten steeds vaker gewelddadig oplossen.

Kirsten Heisig volgt de discussie die Roland Koch op gang heeft gebracht natuurlijk op de voet. Ze heeft niet het idee dat strenger straffen of de strafrechtelijke leeftijd verlagen nu werkelijk zoden aan de dijk zet, zegt ze telefonisch vanuit Berlijn. ‘Jonge kinderen een gevangenisstraf opleggen, zoals Koch voorstelt, daar zie ik niets in. Wat denkt hij ermee te bereiken? Dat ze met andere criminelen leren omgaan? Wat voor toekomst hebben die kinderen dan? De sfeer in gevangenissen is niet bepaald pedagogisch.’

Toch is Heisig niet er rouwig om dat Koch het onderwerp – toenemend geweld bij jongeren – heeft aangekaart: wat haar betreft kan er niet genoeg over worden gesproken. ‘Er moet wel iets gebeuren. Kinderen doen soms de vreselijkste dingen als ze pas negen jaar oud zijn. Wat moet ik als rechter met jongens die op hun twaalfde iemand ernstig mishandelen, en dan op hun veertiende voor een volgend vergrijp bij de rechtbank verschijnen?’ Pas vanaf hun veertiende kunnen ze strafrechtelijk worden vervolgd. ‘Ze lachen me uit als ik ze dan een taakstraf opleg.’

Volgens Heisig is het nog steeds niet overal doorgedrongen dat de verharding van de jeugdcriminaliteit in Duitsland werkelijk een groot probleem is. En dat er een groep jongeren met een niet-Duitse achtergrond is die zich van de samenleving afkeert: ‘We moeten het onder ogen zien. We moeten bedenken hoe we kunnen reageren op die spiraal van geweld. Ouders moeten meer betrokken raken. De school kan natuurlijk een rol spelen, al zijn er teveel kinderen die niet eens op school verschijnen. En daar worden ze lang niet altijd gemist.’

Sinds Heisig samen met Räcke vorig jaar naar buiten trad, hebben ze niet stilgezeten. Ze gingen bij scholen op bezoek en spraken met leraren. Over het belang om samen te werken. Zodra een leerling spijbelt, moet de school optreden, was hun boodschap.

Daarnaast wilden ze kleine rechtbankjes in de moeilijke buurten beginnen. Een lik-op-stukbeleid, want juist bij jongeren moet er snel worden opgetreden, vindt Heisig. Nu moeten minderjarigen vaak, net als in Nederland, maanden wachten voor hun zaak bij de rechtbank dient.

Het gaat haar vooral om first offenders, die moeten meteen de boodschap krijgen dat een verdere criminele carrière zeer is af te raden. Meteen bij de kladden grijpen, is haar parool. Daders en ouders aanspreken op hun gedrag. Ouders moeten ervan worden doordrongen dat ze hulpverleners ook binnen laten, zegt Heisig. Het gebeurt nu te vaak dat ouders de aangeboden hulp negeren en alleen blijven doormodderen.

De wens van Heisig en Räcke werd werkelijkheid. Vanaf 1 januari werkt Heisig in de wijk Tiergarten in Berlijn. Door de telefoon klinkt ze enthousiast. ‘Het voelt een beetje als pionieren, in zo’n klein kantoortje met één officier van justitie en één griffier,’ zegt ze. Als deze manier van werken succesvol blijkt, is het de bedoeling dat meer kinderrechters op deze kleinschalige manier gaan werken.

Ondanks de ferme taal van Koch zijn de Hessense verkiezingen zeker geen gelopen race voor de CDU. Zondagavond tijdens het televisiedebat charmeerde tegenstandster Ypsilanti zelfs met haar vriendelijke manier van doen. Koch, die wat strenger overkwam, nam zijn roep om hardere strafmaatregelen niet terug. ‘Het is de toon die de muziek maakt,’ antwoordde Ypsilanti.
Inmiddels heeft de gepensioneerde schooldirecteur die door zijn belagers voor ‘schijt­duitser’ werd uitgemaakt, laten weten geen behoefte te hebben aan excuses van de daders. Een van hen had die via zijn advocaat aangeboden. Het slachtoffer gelooft niet dat die excuses werkelijk gemeend zijn.

‘Onzichtbare Ouders’ is inmiddels in het Duits vertaald onder de titel ‘Schaut endlich hin! Wie Gewalt entsteht – Bericht aus der Welt junger Immigranten’ en verschijnt bij Herder Verlag. Vrijdag 1 februari zal Peter Altmaier, staatssecretaris van Binnenlandse Zaken, het eerste exemplaar van het boek tijdens een persconferentie van de Konrad-Adenauer-Stiftung in Berlijn, in ontvangst nemen.