De Nederlandse ministers Van Aartsen en Herfkens zijn zo bang om de nieuwe Indonesische president te schofferen, dat zij hun mond houden over de moord op Sander Thoenes. Waardoor die voor altijd onopgelost dreigt te blijven.

De Australische lijkschouwer Gregory Cavanagh bracht vorige week rapport uit over de moord op de Nederlandse journalist Sander Thoenes. Hij concludeert dat Thoenes waarschijnlijk in koelen bloede door Indonesische militairen geëxecuteerd is. Daarna werd zijn lijk verminkt. Een van de vele slachtoffers van de terreur die op Oost-Timor heerste.

Wat volgde na de moord was treurige routine. Minister van Buitenlandse Zaken Jozias van Aartsen en zijn Indonesische ambtgenoot Ali Alatas, jarenlang de spreekbuis van Soeharto, kondigden een internationaal onderzoek aan. De toezegging van Alatas was 'essentieel', zei een woordvoerder van Buitenlandse Zaken: 'Zonder Indonesische medewerking kun je niet veel onderzoeken.'

Dat bleek een profetie. Door tegenwerking van de Indonesische militaire autoriteiten werden de moordenaars niet opgespoord. Luitenant-kolonel Sarosa, commandant van het 745ste bataljon van het Indonesische leger (TNI), ontkende botweg dat zijn mannen Thoenes gedood hadden, ondanks bewijzen van het tegendeel. Het lukte niet andere leden van het bataljon te verhoren, ook niet na aandringen van de commandant van de internationale vredesmacht op Oost-Timor, generaal Peter Cosgrove. Dus werd het onderzoek afgesloten voor het werkelijk op gang kon komen.

Wat deed minister Van Aartsen intussen? Als hij al iets heeft ondernomen, dan is hij er verbazingwekkend goed in geslaagd die demarches stil te houden. Minister Herfkens van Ontwikkelingssamenwerking liet binnenskamers nog wel de naam van Thoenes vallen toen zij eind vorig jaar Indonesië bezocht, maar tegenover de buitenwereld jubelde zij alleen over de nieuwe regering in Jakarta. En, toegegeven, ook Van Aartsen roerde de moord op Thoenes aan tijdens zijn recente bezoek. In een vorige week verstuurde brief aan de Kamer en aan Peter Thoenes, de broer van de vermoorde journalist, schrijft hij: 'Het onderzoek naar de moord op Sander Thoenes heb ik in een aantal gesprekken aan de orde gesteld. (ellipse) In mijn gesprekken heb ik het vertrouwen gekregen dat in de komende tijd militairen die zich schuldig hebben gemaakt aan schendingen van de mensenrechten of steun aan militia's voor het gerecht zullen worden gebracht en zonodig van hun functie zullen worden ontheven.'

Het zijn zinnen die goed geproefd moeten worden. De minister zegt níét dat hij er vertrouwen in heeft dat de moordenaars van Sander Thoenes opgespoord en berecht zullen worden. Daar is ook weinig reden voor. Lijkschouwer Gregory Cavanagh schrijft in zijn rapport: 'Ondanks de ontkenning van luitenant-kolonel Sarosa, acht ik het op grond van de beschikbare gegevens waarschijnlijk dat een lid van het 745ste bataljon van het TNI de overledene heeft doodgeschoten.' Maar door de onmogelijkheid om getuigen te horen, kan dat niet wettig en overtuigend bewezen worden. Cavanagh: 'Het lijkt niet waarschijnlijk dat deze getuigen alsnog beschikbaar zullen worden gesteld voor dit onderzoek.'

Natuurlijk: na de moord op Sander Thoenes vond in Jakarta een wisseling van de wacht plaats. President Wahid heeft wel meer aan zijn hoofd dan de moord op een Nederlands staatsburger (op Oost-Timor werd ook een Indonesisch journalist omgebracht, om nog te zwijgen over de massamoord op Timorese burgers). Maar waarom legt de Nederlandse overheid zich zo makkelijk neer bij het feit dat de moord op Thoenes onoplosbaar is gemaakt?

Ooit stuurden Europese naties kanonneerboten om vermoorde landgenoten te wreken, nu mompelt de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken een paar woorden en gaat over tot de orde van de dag, bang om zijn gastheer te schofferen. Terwijl Van Aartsen toch nog iets had goed te maken tegenover de collega's van Thoenes. Kort voor de dood van de Nederlandse correspondent beschuldigde hij verslaggevers in Indonesië van gemakzuchtige sensatiezucht in de berichtgeving over terreur op Oost-Timor - zijn Indonesische collega Alatas had het zelf niet beter kunnen zeggen.

Daarna volgde het onderzoek waarvan iedereen, behalve de bewindsman in Den Haag, wist dat het geen onderzoek was. Twee Nederlandse politiemannen die naar Jakarta werden gestuurd, probeerden er nog iets van te maken. Frustrerend werk, maar dat mocht niet naar buiten komen. De Nederlandse ambassadeur in Jakarta kreeg een ambtsinstructie uit Den Haag die hem gebood contacten tussen de pers en de politiemensen die de moord op Thoenes trachten te onderzoeken te voorkomen. Waarom? In die tijd, nog voor de verkiezing van Wahid, had publiciteit over de Indonesische tegenwerking van het onderzoek nog enig effect kunnen sorteren. Zwijgen leidde in ieder geval nergens toe. Daarna volgde de smakeloze lofzang van Herfkens op het Nieuwe Indonesië waarbij de moord op Thoenes vergeten leek. De angst om de Indonesische regering, welke dat ook is, te krenken is zo groot, dat eigen gezichtsverlies voor lief wordt genomen.

Noch Herfkens noch Van Aartsen vond tijd voor een bezoek aan de familie van de vermoorde Nederlandse journalist na hun tocht naar Jakarta. Er stonden dringender zaken op de agenda: hervatting van de ontwikkelingshulp, wapenleveranties door Hollandse Signaal Apparaten. Maar ze hadden toch wel enig gebaar kunnen maken - dat zou ook in Jakarta een minder schaapachtige indruk gemaakt hebben.

Waarom is er geen protest aangetekend tegen de obstructie van het onderzoek naar de moord? Waarom heeft Herfkens - ik noem maar een mogelijkheid - geen bedrag uitgetrokken om de ontwikkeling van een onafhankelijke pers in Indonesië te bevorderen en daar de naam van Thoenes aan verbonden? Deze week bezoekt president Wahid Nederland (voor zijn verkiezing had Van Aartsen geen tijd voor hem). Dus het is nog niet te laat voor Van Aartsen om alsnog enige ruggengraat te tonen en expliciet aan te dringen op opsporing en berechting van de moordenaars van Sander Thoenes.