04-10-2008
Door Ko Colijn

Heeft de kredietcrisis aan de andere kant van de oceaan het einde van de Pax Americana nu een stapje dichterbij gebracht?

Lastige vraag, wat heeft een waardeloze hypotheek van Fred en Fannie nou helemaal te maken met de kansen van de NAVO in Afghanistan of een vredesakkoord tussen Palestijnen en Israël?

Een direct verband is er niet. Het valt me op dat economen er meer over durven te speculeren dan veiligheidsexperts. Misschien voelen zij zich beter thuis op het glibberige terrein van subprime hypotheken en Credit Default Swaps – ik beken dat ik me er tot drie weken geleden ook nooit in had verdiept. De afkorting CDS was voor mij ‘commandant der strijdkrachten’ en ik schrok behoorlijk toen ik las dat het volkomen uit de hand gelopen was met die drie letters en het toezicht afschuwelijk had gefaald.

De economen redeneren vooral vanuit de portemonnee en komen dan rap uit bij het bekende verhaal van de tering en de nering. Kostbare reddingsoperaties in de orde van zevenhonderd miljard dollar gaan de Amerikaanse belastingbetaler zoveel pijn doen dat de rol die Amerika speelt als politieagent van de wereld vanzelf onbetaalbaar wordt. De defensie-uitgaven moeten dus omlaag, Amerika moet zich een stukje terugtrekken uit de wereld. Sommigen kunnen hun vreugde daarover trouwens nauwelijks verbergen.

Veiligheidsdeskundigen kijken de kat uit de boom. Het einde van de Pax Americana is al zo vaak aangekondigd – en niet uitgekomen – dat je je reputatie er niet voor op het spel zet.

Midden jaren zeventig vertrok het Amerikaanse leger met de staart tussen de benen uit Vietnam. De OPEC-landen daagden het Amerikaanse leiderschap (over het Westen) uit met een olieboycot en stelden politieke eisen. De ayatollahs joegen de sjah weg uit Iran en vernederden de regering-Carter door Amerikaanse diplomaten in gijzeling te nemen. Carter zelf sprak van ‘malaise’, de machtigste man van het machtigste land met de toch al zo moedeloze oogopslag leek de uitgeblustheid zelve.

In de jaren tachtig sloeg de hypochondrie weer toe. Amerika maakte geen computers en auto’s meer, het gebeurde allemaal in Japan. Oei, vreesden de declinisten, waar moet dat heen nu zelfs het Pentagon de microchips voor zijn raketten en vliegtuigen in het land moet kopen dat voor Pearl Harbor had gezorgd? Op de toonbanken van de grote boekhandels lagen stapels van Paul Kennedy’s The Rise and Fall of the Great Powers, de onvermijdelijke receptuur voor de ondergang van wereldmachten.

Het bleek steeds weer mee te vallen.
Na de malaise van Carter bleken de bluf en strijdlust van Reagan genoeg om de val van de Sovjetunie, niet die van Amerika, te versnellen. Na het pessimisme over de yankee-hegemonie eind jaren tachtig was daar ineens de ongekende periode van Amerika-‘hyperpuissance’ in de jaren negentig, van Japan werd niets meer vernomen. Het was toch weer Amerika dat Saddam Hoessein in een vloek en een zucht uit Koeweit verjoeg, een eind maakte aan het machteloze Europese gelapzwans en een wapenstilstand oplegde in de Balkanoorlogen. Maar Amerika was óók het land dat de wereld soms negeerde, omdat het zichzelf exceptionele volmachten toedichtte en zich zonodig boven de wet stelde. Het zegde verdragen op waar het zich door bekneld voelde (Kyoto, wapenbeheersing), intervenieerde in landen buiten de Veiligheidsraad om (Kosovo, Irak) en opereerde liever op eigen houtje dan in het kader van organisaties die het zelf ooit had helpen oprichten (NAVO).

Het mislukte buitenlandse beleid van de regering-Bush is maar één van de factoren waardoor het debat over het eind van de Pax Americana weer oplaait. De dubbeloorlog in Irak en Afghanistan, die Amerika vijftien miljard dollar per maand kost en allesbehalve uitzicht op beëindiging, laat staan winst biedt, heeft twijfel gezaaid over de Amerikaanse macht. Maar ook over haar moreel gezag, want het bevorderen van democratie en recht in de wereld werd en wordt nagestreefd met akelige middelen (Guantánamo, Abu Ghraib) en akelige bondgenoten (Pakistan, Saoedi-Arabië).

Achter die acht verloren jaren schuilen diepere oorzaken. Er zijn meer spelers in de wereldarena verschenen, die macht opeisen en rijk worden door olie en vernuft (China, India, Rusland). Dat niet alleen, sommige van hen zijn erop uit de Amerikaanse macht te dwarsbomen of uit te schakelen (Rusland, misschien China). Bovendien heeft globalisering de macht van staten sowieso uitgehold. In die categorie valt de grenzeloze lichtzinnigheid die Wall Street was vergund en het machtigste land afgelopen week aan de rand van een financiële meltdown bracht. We moeten hopen dat the Indispensable Nation voor het bestrijden van de chaos niet te veel moet gaan leunen op waar het sterk in blijft, zijn militaire kracht. En ons nu laat meebetalen, een Tax Americana.