09-02-2008
Door Margalith Kleijwegt

Tieners die elkaar, de leraar of kleinere kinderen doodsteken of overhoop schieten. Waarom lijkt het steeds meer te gebeuren? Twee romans, voor jong en oud, zoeken antwoorden.

In Engeland werden vorig jaar zesentwintig kinderen tussen zes en achttien jaar oud neergeschoten of neergestoken. De daders waren meestal even oud of iets ouder dan hun slachtoffers.

De dood van de elfjarige Rhys Jones afgelopen augustus was het voorlopige dieptepunt. Rhys speelde buiten in een shirt van zijn favoriete voetbalclub Everton, toen hij vanaf een mountainbike in zijn nek werd geschoten. De dader was vermoedelijk tussen de dertien en vijftien jaar oud. Rhys viel op straat en stierf in de armen van zijn moeder die meteen was komen aansnellen. Heel Engeland was in shock. Dat volwassenen geweld gebruiken, is al erg genoeg. Maar dat kinderen – onschuldige wezens – elkaar zoiets aandoen, hoe was dat mogelijk?

Waarom gebruiken jongeren steeds vaker geweld en wat kunnen we eraan doen? De afgelopen maanden is het onderwerp niet meer uit de Brit­se media weg te krijgen. Dezelfde discussie woedt ook in Duits­land. Het zwaartepunt ligt daar op het feit dat de laatste tijd vooral buitenlandse jongeren zich te buiten zouden gaan aan geweld. Afgelopen november werd een bejaarde man op een metrostation in München in elkaar getrapt door twee zeventienjarige jongens uit Grie­ken­land een twintigjarige man uit Turkije onder het roepen van Scheissdeutscher. De man had hun beleefd gevraagd niet op het perron te roken. In december werden nog een paar ouderen in elkaar geslagen. Het debat in Duitsland gaat nu vooral over de vraag of er strenger moet worden gestraft en of er, een voorstel van Angela Mer­kel, opvoedingskampen moeten komen.

In Nederland houdt het geweld onder jongeren de gemoederen ook al een tijdje bezig. Kin­der­rechter Marjoke van Kamp sprak in VN 01 bezorgd over het ‘agressieve stuwmeer’ dat steeds groter lijkt te worden. Nederland wil geen ‘Ame­ri­kaan­se toestanden’ en daarom hebben de meeste scholen geen zin in detectiepoortjes. Wel steeds gewoner is de inspectie door politie van de kluisjes van leerlingen. Die vinden de zoektocht naar wapens overigens vreselijk, ze ervaren die als een inbreuk op hun privacy.

Die intensievere jacht op wapens heeft afgelopen oktober de steekpartij op het TEC-college in Amsterdam-West niet kunnen voorkomen. De veertienjarige Hüseyin stak zijn zestienjarige klasgenoot Yousouf met een vlindermes dood. Zomaar, leek het. Een korte woordenwiseling en hup, Hüseyin duwde Yousouf een mes in zijn nek. Medescholieren konden niet bevatten dat het echt was wat zich voor hun ogen afspeelde. Hüseyin vluchtte toen hij zag wat hij had aangericht, maar bij het metrostation werd hij ingehaald door leerlingen die hem achterna waren gerend. Ze sloegen hem in elkaar en droegen hem over aan de politie. Binnenkort verschijnt Hüseyin voor de kinderrechter.

Vernedering
Veertien jaar en dan iemand doodsteken. Wat bezielt zo’n jongen? Hoe was hij die ochtend van huis gegaan? Zei hij zijn moeder gedag en stak hij daarna nog snel even dat vlindermes in zijn zak om Yousouf ermee angst aan te kunnen jagen? Of kwam zijn daad voort uit een moment van blinde woede?

Ongeremde agressie, daar kampte Murat D. ook mee toen hij in 2004 conrector Hans van Wie­ren van het Terra College doodstak. Na zijn arrestatie bleek dat hij uit een moeilijk gezin kwam, met een vader die meer in de gevangenis zat dan erbuiten. Maar was dat een bevredigende verklaring voor zo’n verstrekkende daad? Tomeloze agressie boezemt angst in, zeker als het van jongeren komt. Die horen samen te voetballen, meisjes of jongens te versieren, en misschien af en toe eens te vechten. Maar elkaar doodmaken, dat gaat veel te ver.

De Britse schrijver/dichter Benjamin Zepha­niah verdiepte zich in het onderwerp. Vorig jaar verscheen zijn boek Teacher’s Dead, waarin twee leerlingen in een vlaag van razernij hun
leraar doodsteken. De moord gebeurt in de eerste zin van het boek: ‘Het mes was zo diep in de maag van meneer Joseph gestoken, dat het bijna uit zijn rug stak.’

Hoofdpersoon is Jackson Jones, een leerling die het zag gebeuren. Om de gebeurtenissen een beetje te kunnen verwerken, besluit hij uit te zoeken waarom zijn twee schoolgenoten tot hun daad overgingen. Hij raakt bevriend met de weduwe van het slachtoffer en hij zoekt naar de familie van de daders.

Jackson komt erachter dat de werkelijkheid er heel wat gecompliceerder uitziet dan hij eerst dacht. De daders werden opgehitst en opgestookt door leerlingen die hen pestten, waarmee Zephaniah aangeeft dat vernedering tot agressie kan leiden. Het leven van de daders blijkt ook in en in triest te zijn en dat is een beetje voor de hand liggend, want een akelige jeugd is meestal de verklaring voor wangedrag. Hoewel niet elke jongere met een rotjeugd zich te buiten gaat aan geweld.

Teacher’s Dead is een mooi geschreven, wonderlijk boek; de hoofdpersoon is vroegwijs en veel te gewend aan een wereld vol haat en rancune. Tegelijkertijd is hij dapper en gaat hij op alles en iedereen af omdat hij wil begrijpen waarom die arme meneer Joseph dood moest. Of werd hij toevallig vermoord, had het net zo goed iemand anders kunnen overkomen?

De wreedheid tussen jongeren onderling wordt haarscherp geanalyseerd en beschreven in Teacher’s Dead. Degenen die de daders zo hebben gepest, worden door Zephaniah bijna even verantwoordelijk gehouden voor de dood van meneer Joseph. De invloed van leeftijdgenoten is vaak nog belangrijker dan die van ouders, zegt Zephaniah. Het zou mooi zijn als Teacher’s Dead vertaald werd, het is voor alle leeftijden geschikt, maar vooral twaalf- tot achttienjarigen zullen het achter elkaar uitlezen.

James Bulger
In dezelfde categorie maar dan toch weer anders, verscheen bij uitgeverij Lannoo Zoeken naar JJ, de vertaling van Looking for JJ van Anne Cassidy. Zij baseerde zich op de gebeurtenissen rond de moord op James (‘Jamie’) Bulger, een tweejarig Engelse jongetje, door de tienjarige Jon Venables en Robert Thompson in 1993. Jamie werd in een winkelcentrum in Liverpool door de twee jongens bij de hand genomen en mee naar buiten gevoerd. Samen maakten de drie een tochtje door hun woonwijk, waarna Venables en Thompson Jamie bij de spoorlijn met stenen en een ijzeren staaf om het leven brachten.

Die huiveringwekkende daad hield Engeland destijds maanden in de greep. Hoe kwamen twee kinderen tot zo’n daad? Blake Morrison schreef er destijds het boek As If over, hij volgde de rechtszaak van de twee jongens. Zijn begrip en mededogen voor de jongens stond een scherpe beschouwing in de weg.

Schrijfster Anne Cassidy liet zich vele jaren later ook door de zaak inspireren en bewerkte het gegeven tot fictie. Haar hoofdpersoon heet Jenni­fer Jones, maar ze noemt zich Alice Tully. Toen ze tien jaar oud was, vermoordde ze haar buurmeisje. Ze werd gevangen gezet en toen ze vrijkwam, kreeg ze een nieuwe naam en dus een andere identiteit. Zo kon ze proberen haar leven op te bouwen.

Cassidy heeft zich duidelijk ook gebaseerd op het prachtige boek Cries Unheard van Gitta Sereny, dat een soortgelijke geschiedenis beschrijft. Sereny schreef geen fictie, maar maakte een journalistieke reconstructie van de twee moorden die Mary Bell in de jaren zestig pleegde. Bell vermoordde als elfjarig meisje twee buurtgenootjes. Journalist/schrijfster Sereny woonde de rechtszaak bij, bleef haar alle jaren volgen en sprak uitvoerig met haar toen ze eind jaren negentig, ook voorzien van een nieuwe identiteit, weer vrijkwam.

Mary Bell moest, net als Alice Tully in Zoeken naar JJ, voortdurend op de vlucht voor journalisten die haar ware identiteit dreigden te onthullen. Toen het boek van Sereny verscheen, werd ze ook werkelijk gevonden. Ze was inmiddels getrouwd en had een dochter van veertien die de voorgeschiedenis van haar moeder tot dan toe niet kende. Mary Bell haalde zich de woede van het Britse volk op de hals omdat Sereny haar betaald bleek te hebben voor haar medewerking aan het boek. Dat nieuws was niet te verkroppen voor de families van de slachtoffertjes.

Toch is Cries Unheard, het verscheen in 1999, nog steeds een fantastisch en fascinerend boek. De precieze reconstructie van het leven van Mary Bell, haar leven met haar moeder, de moord op de twee jongetjes en later de gevangenis, het is uniek materiaal. Het geeft geen sluitend antwoord op de waarom-vraag, maar laat wel zien hoe beschadigd kinderen soms zijn. Daar kan, hoe mooi ook bedacht en geschreven, een fictieboek als Zoeken naar JJ niet tegenop.

Consequenties
De agressie waar de kranten nu vol mee staan, heeft niet alleen te maken met ongelukkige gezinsomstandigheden, of met ouders die de greep op hun kinderen hebben verloren. Er is een scala van factoren: de verminderde sociale controle, jongeren die zich vervelen en schijt aan iedereen en alles hebben, gewelddadige films en spelletjes. Hoe het precies zit, is zeker de moeite waard om goed uit te zoeken, lijkt me. Want niet alleen voor de jonge slachtoffers van geweldsmisdrijven zijn de consequenties onherroepelijk, ook de daders zullen hun leven vaak niet meer kunnen oppakken. Hoe moet dat verder met Murat D. als hij over een aantal jaar weer buitenstaat? En Hüseyin, hoe zal hij leven met het besef dat hij zijn klasgenoot heeft vermoord?
Jon Venables, een van de moordenaars van James Bulger, kwam eind vorig jaar nog in het nieuws. Hij en Robert Thompson zijn al sinds 2001 op vrije voeten. Ondanks hun nieuwe identiteit denken kranten hen eens in de zoveel tijd op het spoor te zijn. Venables, inmiddels vijfentwintig jaar, zou volgens de Britse pers in december in een ruzie verwikkeld zijn geraakt met een man die wilde flirten met zijn vriendinnetje. Toen Venables zijn ongenoegen uitsprak, stak de man hem meermalen met een mes. Het zal nog maanden duren voor Vena­bles van zijn verwondingen is hersteld.

Benjamin Zephaniah, ‘Teacher’s Dead’ (2007), 224 pagina’s, Bloomsbury/Distributie Penguin Benelux, € 10,75
Anne Cassidy, ‘Zoeken naar JJ’ (2006), 270 pagina’s, Lannoo, € 14,95
Gitta Sereny, ‘Cries Unheard’ (1995), Pimlico, 336 pagina’s, niet meer leverbaar.