24-11-2007
Door Freke Vuijst

Na de orkaan Katrina zou de zwarte parochie Saint Augustine worden opgeheven. Shake the Devil Off toont de opstand van de parochieleden.

‘Kijk, dat is ook een manier om een zwarte gemeenschap kapot te maken.’ Pastor Jerome LeDoux (77) wijst naar de snelweg die tegen zijn kerkje Our Mother of Mercy aanschurkt. Interstate 35 verbindt Fort Worth met Dallas en loopt dwars door de zwarte wijk van Fort Worth. Dit was eens een bloeiende middenklasse buurt, nu liggen de bungalows er vervallen bij; veel huizen zijn dichtgetimmerd. Toen de snelweg meer dan veertig jaar geleden werd aangelegd, had de zwarte bevolking van Fort Worth niet de politieke macht om te voorkomen dat hun wijk aan stukken werd gereten. ‘Dat zou nu anders zijn,’ zegt LeDoux. ‘Nu zou de bevolking in opstand komen.’

LeDoux weet wat het is om te protesteren. Toen het bisdom New Orleans zijn vorige parochie wilde opheffen, bezetten de gemeenteleden van Saint Augustine de kerk. De parochie bleef, alleen konden ze hun geliefde pastor niet redden. De bisschop dwong LeDoux om met pensioen te gaan, ook al was pater Jerome in uitstekende gezondheid en bereid om tot zijn dood Saint Augustine te dienen.

Lang werkloos was hij niet. De zwarte parochie in Fort Worth had geen geestelijk leider en was zielsgelukkig dat LeDoux, die ze kenden van zijn columns in katholieke bladen, beschikbaar was. En zo werd pater LeDoux, lang nadat het water uit de straten van New Orleans was gepompt, toch nog een Katrina-evacué.

Veel van LeDoux’ voormalige gemeenteleden zijn nooit naar New Orleans teruggekeerd. Ver van huis, in Houston of Los Angeles, hunkeren ze naar hun leven van voor de ramp. Als de heimwee hen overmant, bellen ze pater Jerome. ‘Hygiënische telefoontjes,’ noemt LeDoux die gesprekken. Genesteld in een immens grote fauteuil lenigt de pater de zielennood van de evacués met een welwillend oor en een simpel ‘God bless’.

Eén grote familie
LeDoux ziet zichzelf niet als een typische Katrina-evacué, ook al werkte hij zestien jaar in New Orleans. ‘Als priester weet je dat je van de een op de andere dag kan worden overgeplaatst. Je bent slechts een pion. Je leert al vroeg om je niet te veel aan één plek te hechten.’

Dat hij uit New Orleans zou worden verbannen, had hij echter niet voorzien. De orkaan Katrina had Saint Augustine grotendeels gespaard. De kerk ligt in de historische zwarte buurt Tremé, niet ver van het French Quarter, op hoger gelegen grond. De straten van Tremé stonden blank, maar het water bereikte de deuren van de kerk niet. Acht dagen bivakkeerde de pater in zijn kerk, als steun en toeverlaat voor de achtergebleven wijkbewoners, tot de politie hem beval te vertrekken.
Een maand later was hij terug voor de eerste post-Katrina-mis. Er zaten zesendertig mensen in de kerk. Een week later was het aantal verdubbeld en spoedig zat de kerk vol met honderden New Orleaners – zwart en blank, jong en oud – die zongen, musiceerden en dansten op de swingende muziek van de gospel/jazz-mis waarmee pater LeDoux naam had gemaakt. Door de ramp was een wegkwijnende kerk herrezen. Saint Augustine was nu ‘de Katrina-gemeente’.

Was een wonder geschied? ‘Nee,’ lacht LeDoux. ‘Het was eerder het menselijke adagium dat nood leert bidden. Ik zeg altijd, in een vossenhol tref je geen atheïst aan. De behoefte aan gemeenschap, aan saamhorigheid speelde ook een rol. Voor getraumatiseerde mensen die familieleden, huizen, bezittingen hebben verloren, is dit van levensbelang. New Orleans is een stad waar de familie centraal staat. Zelfs onze voorouders worden bij het familiegevoel betrokken als we op Allerheiligen naar het kerkhof gaan om bij het familiegraf te picknicken. Na de storm was de Saint Augustine-gemeente samengesmolten tot één grote familie. En de kerk was hun thuis.’

Raciaal machtsevenwicht
De renaissance van Saint Augustine werd ruw verstoord toen het bisdom zes maanden na de storm besloot de parochie te ontbinden. De kerk mocht open blijven voor huwelijksinzegeningen en bijzondere missen, maar de gemeenteleden werden ingelijfd bij een andere parochie die onder leiding van een blanke priester stond. Pater Jerome LeDoux werd de laan uitgestuurd, hij moest met pensioen. De opheffing van Saint Augustine maakte deel uit van een groot reorganisatieplan van de katholieke kerk in New Orleans. Het bisdom kampte na de storm met een financiële crisis: veel gebouwen waren zwaar beschadigd en de inkomsten waren dramatisch gedaald nu de bevolking overal verspreid in het land woonde. In de kostenbaten-analyse van de post-Katrina-economie kon Saint Augustine alleen overleven als de parochie ophield te bestaan.

De gemeenteleden zelf wisten beter. Immers, Saint Augustines collectezakken waren elke zondag tot de rand gevuld. Voor het eerst in jaren kon de parochie geld afdragen aan het bisdom en zelfs een deel van het ‘geleende’ geld waarmee het bisdom de kerk jarenlang had ondersteund, terugbetalen. Ook aan het herstel van het dak, de enige stormschade aan de kerk, hoefde het bisdom financieel niet bij te dragen nu vrijwilligers dat repareerden.

Op strikt economische gronden leek het besluit niet gefundeerd. Wat was dan wel de reden? Voor de gemeenteleden en de seculiere activisten die zich weldra bij hen zouden aansluiten, was er slechts één verklaring: de katholieke kerk participeerde in het diabolische plan van de projectontwikkelaars en de conservatieve politieke machthebbers van de staat om New Orleans ‘etnisch te zuiveren’. Een natuurramp werd aangegrepen om een verreikende transformatie van het raciale machtsevenwicht van de stad te bewerkstelligen.

Gospel-jazz
Pater Jerome LeDoux heeft nog altijd moeite met die analyse. Hij gelooft niet in een ‘plan’ om New Orleans om te vormen van een stad met een zwarte meerderheidsbevolking tot een blanke elitestad waarin zwarten ‘getolereerd’ worden als de kleurrijke mise-en-scène in een Disney World-show.

Tegelijkertijd is hij ervan overtuigd dat ras wel een rol speelt. ‘Kan ik met zekerheid zeggen dat het bisdom een parochie sloot omdat de gemeente zwart is? Nee. Was de reactie op het protest van de gemeente racial profiling? Absoluut.’

Zo was er de poging van het bisdom om de unieke geschiedenis van Saint Augustine te wissen. De kerk is de oudste zwarte katholieke parochie in Amerika, gebouwd in 1841 door gents de couleur libre, vrije Afro-Amerikanen die geen politieke en burgerrechten hadden, maar wel vermogen bezaten. Met blanken, vrije Afro-Amerikanen en slaven in de kerkbanken was Saint Augustine de eerste geïntegreerde gemeente. ‘Het bisdom beweerde ineens dat Saint Augustine helemaal niet de eerste zwarte parochie was,’ vertelt LeDoux verontwaardigd. ‘Een transparante poging om de historische dimensie van hun besluit te ontkennen.’

En dan waren er de geruchten dat de bisschop niet gecharmeerd was van de gospel-jazz-misviering van pater LeDoux. De priester had de muzikale traditie van zwart New Orleans verweven met de liturgie. In Saint Augustine werd gedanst alsof het een baptistenkerk was, met uitbundige ‘amens’ en ‘halleluja’s’ in een onorthodoxe Afro-Amerikaanse viering geleid door een pastor gekleed in kleurige dashiki’s in plaats van het traditionele misgewaad.

‘Die dashiki’s, daar had de bisschop iets op tegen,’ vertelt LeDoux. ‘In mijn zestien jaar in New Orleans heeft niemand van het bisdom er ooit tegenover mij over geklaagd. Maar nu was het ineens een issue.’

Het meest veelzeggend was de reactie van het bisdom op de bezetting van de kerk. Toen de nieuwe geestelijk leider van Saint Augustine – en de ontwerper van het reorganisatieplan – de blanke priester Michael Jacques de mis voordroeg, bracht hij tien gewapende politiemensen in burger mee de kerk in.

Een typisch blanke reactie, vindt LeDoux. ‘Als zwarten protesteren, als zwarten luidkeels, en soms zijn we luid, hun pijn, afkeur en woede uiten, dan zijn we gevaarlijk. Dan moeten blanken zich “beschermen” tegen de “dreiging” van het geweld van zwart. Dat is racial profiling. Wie waren het gevaar die zondag tijdens de mis? Mama Dee, die Father Jacques smeekt om naar de parochianen te luisteren? De studenten die met borden in de kerk protesteerden? Sinds wanneer is een stuk karton op een stok een wapen? En toch verklaarde de bisschop na de mis dat de kerk ontheiligd was.’

LeDoux springt op uit zijn luie stoel om de canonieke rechtboeken uit de kast te halen, om aan te tonen hoe de bisschop de kwestie van de schennis van Gods huis verkeerd interpreteert. Als een jurist die een pleidooi in de rechtszaal houdt, somt hij incidenten en protesten in kerken op, waaronder seks op een altaar, die niet hebben geleid tot een officiële verklaring van heiligschennis. Het verschil? De kleur van de kerk.

Mysterieus
In maart loopt de proeftijd voor Saint Augustine af. Het bisdom zal dan beslissen of de gemeente aan de vereiste maatstaven van meer leden, meer geld en betere organisatie voldoet. Father LeDoux maakt zich geen zorgen. Nu is er Shake the Devil Off, de documentaire die elke stap van de protesten – en elke misstap van het bisdom – registreerde. Het drama van de sluiting van Saint Augustine is niet langer een lokaal verhaal. De hele wereld kijkt mee.

Of de zwarte bevolking van New Orleans de shock doctrine van het rampenkapitalisme zal overleven zoals de Saint Augustine-parochie de katholieke shockversie bestreed, is vooralsnog een open vraag. Pater LeDoux is optimistisch. Zonder de steun van zwarte activisten en hun mobilisatie van de media hadden zijn parochianen de opheffing van Saint Augustine nooit kunnen voorkomen. Overal in New Orleans roeren de grass roots zich. En de zwarte bewoners komen terug. De aantrekkingskracht van de stad op zwarte Amerikanen is groot. Vanwege de geschiedenis, de cultuur, de muziek, het eten. Het is mysterieus, zegt LeDoux. ‘New Orleans is de bron van alles wat wij zijn.’

Voor ik vertrek, moet ik Father LeDoux’ soep eten, die al de hele dag op het fornuis pruttelt. Vijftien verschillende soorten bonen. Geen vlees, want LeDoux is al jaren veganist. Terwijl hij nauwlettend toekijkt of ik wel genoeg eet, vertelt hij over de tijd toen het zingen van negrospirituals in de rooms-katholieke kerk verboden was. ‘Stel je voor. Een lied als “Were You There When They Crucified My Lord”, mocht niet gezongen worden. Kun je je een spiritueler lied voorstellen?’ Hij neuriet de melodie zachtjes voor zich uit. ‘Ik transponeer ook seculiere songs tot gezangen. Het mooiste liefdeslied ooit is “Since I met You Baby”, gezongen door Ivory Joe Hunter. Van “baby” heb ik “Jezus” gemaakt. En dan gaat het zo.’ Hij zingt in een heldere tenor:

‘Since I met you Jesus.
My whole life has changed.
Since I met you Jesus.
My whole life has changed.
And everybody tells me.
That I’m not the same.’

LeDoux: ‘Toen ik van New Orleans naar Fort Worth reed, heb ik de hele nacht de liedjes gezongen die wij elke zondag in St. Augustine zongen. Dit was er een van. Ik kwam in Fort Worth aan, vlak voor de koorrepetitie. En ik zei tegen het koor: no more Mickey Mouse songs. Nu gaan we echt zingen.
Wil je nog een bord soep?’

De documentaire ‘Shake the Devil Off’ van Peter Entell is te zien op de VN-dag op het IDFA, zondag 25 november. Voor meer vertonings­gegevens zie www.idfa.nl