15-10-2005
Door Margalith Kleijwegt

Het verhaal is van alle tijden. Een jongen en een meisje worden verliefd, willen voor altijd bij elkaar zijn, maar de hindernissen zijn talrijk. Sofia is moslim, Maarten niet en hij wil het ook niet worden. De prijs van de liefde is hoog: de vader verstoot zijn dochter. Is zij een slachtoffer? Of een wegbereidster voor moslim-Julia’s na haar?

Ze leerden elkaar kennen in tramlijn 9. Zij was op weg naar de Erasmus Universiteit. Hij liep stage bij een architectenbureau. Weer of geen weer, elke dag stonden ze daar bij dezelfde halte in Rotterdam.

‘Hij leek me aardig,’ weet Sofia nog.

‘Ik vond haar leuk,’ zegt Maarten lachend.

Maanden bleef het bij ‘hoi’ en ‘dag’, vertelt Maarten (27) op hun kleine etage in Utrecht, tot hij haar op een ochtend tussen twee tramhaltes in vroeg of ze met hem naar de film wilde. Het werd Remember the Titans, een waar gebeurd verhaal over de integratie­problemen van een gemengd football-team, Denzel Washington speelt de hoofdrol. Voor Sofia, dochter van Marokkaanse ouders, was het de eerste keer dat ze uitging met een Nederlandse man.

In de maanden erna vervielen ze weer in hun oude routine en zeiden ze elkaar dagelijks beleefd gedag in de tram. Toen ze elkaar op een dag onverwacht op straat tegenkwamen, vertelde Maarten dat hij verder ging studeren aan de kunstacademie in Utrecht. Als ze hem nog een keer wilde spreken, moest ze snel zijn, zei hij. De volgende dag belde Sofia (23) hem. Vanaf dat moment ging alles snel, ze werden verliefd en probeerden steeds meer tijd met elkaar door te brengen. Maarten, die het geloof van Sofia respecteert en zelfs met haar mee wil vasten tijdens de ramadan, liet weten dat hij zich niet tot de islam zou gaan bekeren. Hoewel Sofia haar vriend begreep, besefte ze meteen het probleem. Een relatie met een niet-moslim is bij Sofia thuis onbespreekbaar. Haar ouders zijn traditionele, gelovige mensen, bovendien zijn ze gevoelig voor het geklets en geroddel in hun buurt. Vanaf het begin was het dus duidelijk dat haar vader de gedachte van een Hollandse schoonzoon onverdraaglijk zou vinden. In zijn dagelijkse leven doet hij graag zaken met Nederlanders. Maar privé houd je ze buiten de deur.

Het enige wat er opzat voor Sofia was Maarten stiekem te ontmoeten. Dat hielden ze een paar jaar vol. Op 24 december 2004 verliet Sofia definitief haar ouderlijk huis en trok bij Maarten in. ‘Het moeilijkste moment was toen ik de deur achter me dichttrok, in het volle besef dat ik mijn ouders misschien nooit meer zou zien. Ik voelde me zo zwaar toen ik eenmaal buiten stond, het was een verschrikkelijk moment.’

In de voorafgaande maanden was de druk, zowel van haar moeder als van Maarten, groot. ‘Ik wist dat ik moest kiezen en dat thuisblijven me alleen maar ongelukkiger zou maken. Maar het was heel moeilijk om mijn familie pijn te doen. Mijn moeder wist van Maarten, ze smeekte me om niet weg te gaan. Ik zei tegen haar dat ik van haar hield en vertelde haar hoezeer ik haar zou missen. Als je werkelijk om me geeft, zei ze tegen me, dan zou je me niet in de steek laten. Ze was zo bang dat mijn vader haar de schuld van mijn vertrek zou geven. Hij vond dat mijn moeder me te veel vrijheid gaf.’ Stilte. ‘Ik vind het gemeen dat ik ben verstoten,’ zegt ze strijdlustig. ‘Wat heb ik nou fout gedaan? Als Maarten een Marokkaanse man was geweest, weet ik zeker dat mijn vader trots op hem was geweest. Maarten is niet lui, hij wil wat van zijn toekomst maken en hij zorgt goed voor me. Alleen omdat hij een Nederlander is, vallen al zijn kwaliteiten in het niet.’

Het is eind juni, een warme avond, Maarten en Sofia zitten er jong en kwetsbaar bij. Over een week gaan ze trouwen. Haar ouders zullen er, net als haar broers, niet bij zijn; haar zusjes twijfelen nog. Sofia is gespannen, haar trouwjurk, voor de gelegenheid geleend van haar zus, blijkt niet op de goede lengte te zijn vermaakt. En de kapper heeft een dag eerder haar haar verknald, de kleur is bijna zwart terwijl ze om roodbruin gevraagd had. Maarten kijkt haar bezorgd aan en slaat zijn arm om haar heen. Ze hebben het goed samen, vertellen ze. Alleen de breuk met haar familie, die doet pijn.

Ze beseffen dat hun verbintenis veel moslims een doorn in het oog is. Als ze samen buitenlopen, worden ze soms nagestaard of nageroepen door allochtone buurtgenoten. Ze proberen zich er niets van aan te trekken, al lukt dat niet altijd. Het hóórt niet, een moslimmeisje met een Nederlander.

Minirokjes

In de maanden voordat ze van huis wegliep, nam Sofia stukje bij beetje al haar spulletjes mee naar Maarten. Ze hoopte dat haar vader niets in de gaten zou krijgen. ‘Mijn spiegel, de wekker, videobanden, ik stopte alles in grote tassen. Mijn moeder vond het wel raar dat ik mijn spiegel het huis uit sleepte, maar ik zei dat ik hem ging verkopen.’

Wat haar vader heeft vermoed, weet ze niet, hij koos voor de makkelijke weg door Maartens bestaan te ontkennen. ‘Mijn vader is heel dubbel. Aan de ene kant vond hij het belangrijk dat ik een goede opleiding kreeg, dat ik onafhankelijk zou zijn en goed voor mezelf zou kunnen zorgen. Maar ik moest ook onze cultuur in stand houden, volgens zijn normen en waarden islamitisch zijn. Hij is altijd bang geweest dat ik onze cultuur zou verloochenen en mijn geloof zou kwijtraken.’

Sofia was behalve lastig, ook haar vaders trots, ze was bijna meester in de rechten. Hij had er inmiddels vrede mee als ze hem vertelde dat ze af en toe voor haar studie een excursie naar bijvoorbeeld Duitsland moest maken. In werkelijkheid ging iedere buitenlandse reis van Sofia naar het bovenwoninkje van Maarten in Utrecht. Natuurlijk had ze haar ouders liever de waarheid verteld, maar wat moest ze?

De dag dat ze voorgoed vertrok, bracht haar zus haar naar de tram. ‘Ze wist dat ik niet meer terug zou komen. Ze stond wel achter mijn beslissing, maar was ongelukkig over de consequenties die mijn stap voor haar en mijn andere zusje had. Voortaan zaten zij met een boze vader en een verdrietige moeder, die bovendien ook nog een zwakke gezondheid heeft.’ Haar moeder spreekt maar een beetje Nederlands, omdat haar Frans redelijk is, zag ze de zin van taalles niet zo in. Bovendien, vertelt Sofia, vindt haar moeder Nederlands geen mooie taal. Van jongs af moest Sofia haar moeder naar artsen en ziekenhuizen begeleiden. Voortaan zullen haar zussen dat moeten doen.

Op een mooie zomermiddag begin juli trouwen Maarten en Sofia. Ze zien er gelukkig uit. Sofia is geroerd als er onverwachts Marokkaanse trommelaars de trouwzaal van Slot Zeist binnenkomen. Een gebaar van haar schoonouders. Als we een paar maanden na hun huwelijk ’s avonds door Lombok lopen, vertelt Sofia dat haar vader, toen hij jong was, werd uitgehuwelijkt aan een vrouw met wie hij niet kon en wilde leven. Een week na de plechtigheid ging hij ervandoor. Met haar moeder trouwde hij uit liefde. ‘Waarom begrijpt hij mij dan niet?’ vraagt Sofia zich wanhopig af. ‘Terwijl hij zelf weet hoe het is om met iemand te trouwen van wie je niet houdt!’

Dertig jaar geleden kwam haar vader naar Europa. Hij begon een kruidenierszaak in Brussel, daar werden haar vier broers geboren. Haar oma van moeders kant voedde de jongens bij haar thuis op, omdat haar vader wilde dat zijn zoons Frans leerden spreken. Later verhuisde hij naar Nederland.

Haar vader komt uit het Rifgebergte terwijl haar moeder in het zuiden van Marokko werd grootgebracht. Voor haar huwelijk was ze heel modern, ze droeg zelfs minirokjes. Toen ze een paar jaar getrouwd was, wilde haar vader dat zijn vrouw een hoofddoek ging dragen, en dat deed ze. In de loop der jaren zag ze haar ouders steeds traditioneler worden, vertelt Sofia, tegenwoordig gaat haar moeder nooit meer zonder lange jas het huis uit.

Van Sofia werd rond haar tiende ook verwacht dat ze haar hoofd zou bedekken, maar ze voelde daar niets voor. Ze was nog niet buiten of ze rukte de doek van haar hoofd. In het begin rende haar vader haar achterna, maar zelfs een pak rammel bracht haar niet tot inkeer. Na twee jaar gaf hij die strijd op.

Ze herinnert zich nog de ruzies over de schoolreisjes op de basisschool. Ze mocht niet mee als ze langer dan een dag duurden. Smeekbeden van de juf deden haar vader ook niet van gedachten veranderen. ‘In mijn herinnering heb ik dagenlang gehuild. Ik wilde zo graag mee!’

Sofia is gelovig, maar ze vond niet dat de strenge koranlessen die ze vroeger moest volgen daar ook bij hoorden. De imam was in haar ogen een akelige man die sloeg als ze iets fout deed. ‘Ik vond hem geweld­dadig, maar mijn vader dacht dat die discipline juist goed voor me was.’

Sofia is er trots op moslim te zijn, zegt ze met nadruk. Ze bidt vijf keer per dag, drinkt geen alcohol, eet geen varkensvlees. Haar geloof is haar houvast, het is ‘een vorm van meditatie’. ‘Ik voel me Arabisch, het doet me pijn dat er de laatste tijd zo negatief over mijn cultuur en geloof wordt gesproken. Ik zal mijn kinderen graag als moslim grootbrengen, mijn geloof is toch een stukje van mezelf.’

Boeman

Haar gedrevenheid en doorzettingsvermogen heeft ze van haar vader, vermoedt Sofia. Nadat ze met gemak haar eindexamen vwo haalde, besloot ze rechten te gaan studeren aan de European Law School in Maastricht. ‘Het internationale van die opleiding sprak me aan.’ Haar vader eiste wel dat ze iedere dag op en neer zou reizen. Maar Maastricht viel tegen, ze voelde zich er niet thuis en haar vader reageerde opgelucht toen ze vertelde dat ze zich alsnog in Rotterdam had ingeschreven. Daar werd ze lid van de Erasmus Debating Society en kon ze eindelijk naar hartenlust discussiëren. Natuurlijk was Sofia haar vader inmiddels in veel opzichten ontgroeid. Toen ze in de loop van haar studie bij de rechtswinkel ging werken en soms ’s avonds dienst had, begreep haar vader niet waarom dat niet overdag kon. Omdat meisjes ’s avonds niet alleen over straat mogen, wachtte hij haar altijd op. Samen liepen ze terug naar huis, meestal zwijgend. Vanaf haar tweede studiejaar betaalt Sofia zelf haar collegegeld. Haar vader wil en kan het makkelijk missen, maar op deze manier voelt ze zich onafhankelijker.

‘Gek genoeg zie ik hem niet als een boeman. Mijn vader is een fatsoenlijke man die ons zo goed mogelijk, volgens zijn waarden en normen, heeft grootgebracht. De laatste tijd zie ik dat hij steeds meer naar zijn eigen cultuur teruggrijpt. Hij kijkt niet alleen naar het Nederlandse nieuws, maar volgt ook Al Jazeera en het nieuws uit Saoedi-Arabië. Hij veroordeelt de daden van Osama bin Laden, maar heeft wel een zeker respect voor hem, dat is tenminste iemand die opkomt voor de Arabische wereld.’

Het is eind september, we zitten in een eet­café vlak bij haar huis. Sofia is alleen,

Maarten moet vanavond werken.

Haar huwelijk is wat ze ervan had verwacht: heel prettig. Maarten en zij bespreken alles samen. Ze voelt zich alleen verscheurd omdat ze haar familie niet kan zien. Ze legt haar hoofd in haar handen: ‘Ik mis de pannenkoeken van mijn moeder. De couscous. Iedereen in mijn familie negeert gewoon hoe ík me voel: Sofia moet zijn zoals zíj dat willen. Het is zo raar dat ik niet naar huis kan gaan als ik dat wil. Het schijnt dat mijn vader het er ook moeilijk mee heeft, maar wat heb ik daaraan? Ik weet niet wat hij denkt en voelt, maar ik weet wel hoe ík me voel.’

Maarten vindt het soms moeilijk te begrijpen dat Sofia nog met liefde over haar familie kan spreken. Haar familie heeft haar in zijn ogen zo aan haar lot overgelaten. Haar zusjes verschijnen niet altijd op afspraken, of ze zijn veel te laat. Maar Sofia vergeet snel, en ze houdt van haar familie. ‘Ik begrijp Maarten wel, in zijn ogen hebben mijn ouders me slecht behandeld.’

Zijn vader en moeder namen haar meteen in hun gezin op. Ze was verbaasd over de open sfeer die daar heerst. Geen onderwerp wordt uit de weg gegaan. ‘Ik wilde altijd in discussie met mijn vader, maar ik mocht hem niet tegenspreken. Soms werd hij gek van me, uit onmacht sloeg hij me soms. Dan sprong mijn moeder ertussen. Mijn vader vond dat ik zijn goede naam te schande maakte toen ik voor Maarten koos. Hij is een belangrijk man in de Marokkaanse gemeenschap en ik verpestte het voor hem. Mijn vader heeft veel grond in Marokko, en huizen. Dankzij zijn ondernemingslust lopen er Friese koeien rond in het kleine dorp waar mijn vaders familie vandaan komt. Er staan veertig huizen, allemaal van familie, die alleen in de zomer bewoond worden. Iedereen zit de rest van het jaar in Nederland of Duitsland. Ik moest er vroeger iedere zomer naartoe, maar verveelde me suf.’

Maar familie is familie en dat weegt nu eenmaal zwaar binnen de Marokkaanse gemeenschap. ‘Toen ik een keer bij de schoonfamilie van mijn zusje was, kreeg ik de wind van voren. Hoe kun je dit je vader aandoen, vroegen ze me. Ik antwoordde dat ik wist wat ik deed, dat ik oud genoeg was om voor Maarten te kiezen. De schoonouders van mijn zusje reageerden bikkelhard. “Hoe belangrijk kan een man zijn,” riepen ze verontwaardigd. “Je hebt maar twee ouders en er zijn miljoenen mannen.”’

Hypocriet

Sofia heeft niet bewust voor een Neder­landse man gekozen: ‘Ik wilde iemand die me in alle opzichten gelijkwaardig behandelt.’ Opstandig: ‘Vrouwen worden in de Marokkaanse cultuur vaak als minder gezien en ook zo behandeld. Mannen denken dat zij weten wat goed voor hun vrouw is. Alsof ik dat zelf niet weet.’

En dan de mythe van de maagdelijkheid. Die zit haar ook behoorlijk dwars: ‘Meisjes die gaan trouwen móéten maagd zijn, dat zit zo diep. Ze mogen modern zijn, korte rokken dragen, uitgaan, maar ze mogen niet met iemand naar bed. Voor mannen is dat geen punt, dat vind ik hypocriet.’

Haar moeder en haar oma deden hun uiterste best om Sofia aan een in hun ogen goeie man te helpen. Om de haverklap kwamen ze met een nieuwe naam. “Wat dacht je van Mustafa? Of van Ahmed?” Terwijl ze heel goed wisten dat ik iemand had.’

Ze heeft er nooit spijt van gehad dat ze is weggegaan. ‘Natuurlijk is het moeilijk als ik ruzie heb met Maarten. Want waar kan ik naartoe? Ik ben gelukkig met Maarten, maar de wetenschap dat ik mijn vader en moeder pijn doe, valt me soms zwaar.’

Ze mist Rotterdam, Utrecht is haar veel te saai. Haar vriendinnen wonen allemaal in Rotterdam, ze praat niet vaak met ze over haar eigen situatie. Zelfs niet met de Marokkaanse vriendin die met een Kaapverdiër trouwde en ook door haar familie werd verstoten. Nu, twee jaar en een baby later, mag die vriendin weer thuiskomen.

Volkomen onverwacht belde haar moeder Sofia vorige week op. Ze spraken af in de Bijenkorf, stiekem, haar vader mocht het niet weten. Ze zagen elkaar voor het eerst na een halfjaar, toch vertelt Sofia het heel neutraal. Ja, het was leuk om elkaar weer te zien. Nee, het was niet ongemakkelijk. Haar moeder maakte haar een compliment over de kleur van haar haar. En ze wilde weten of Maarten goed voor haar dochter zorgde. ‘Dat was het wel zo’n beetje.’

Sofia haalt haar schouders op. Ze vraagt zich af of het ooit nog echt goed kan komen met haar ouders. Dan recht ze haar rug: ‘Ik moet nu eerst afstuderen, alleen mijn scriptie nog. Ik wil aantonen dat het wetsontwerp over schaken eigenlijk uit de tijd is. Dat wordt vooral gebruikt tegen mannen die hun kinderen zonder toestemming van de moeder meenemen naar Turkije. Terwijl het vroeger was bedoeld om mannen die een vrouw tegen de wil van haar ouders hadden verleid, aan te pakken.’ Als ze klaar is, wil ze graag griffier worden bij de rechtbank: ‘Weet je, eigenlijk kan ik wel veel aan. Als ik goed voor mezelf zorg, heb ik behalve Maarten eigenlijk niemand nodig.’V

De ouders van Maarten hebben allebei een christelijke achtergrond die ze grotendeels van zich hebben afgeschud. Ze hebben drie zoons, het is een hecht gezin. Maarten is de middelste en de eerste die is getrouwd. Ze wonen in een smaakvol ingericht huis vlak bij Utrecht. De buurvrouw is Turks, ze werkt aan de universiteit en Maartens moeder gaat regelmatig bij haar te rade.

Halim el Madkouri is specialist religieuze zaken en identiteitsvraagstukken bij multicultureel instituut Forum. Hij denkt dat het uiteindelijk goed zal komen tussen Sofia en haar familie, ook al zal het misschien een paar jaar duren voordat haar vader het kan opbrengen Maarten bij hem thuis te ontvangen.

El Madkouri is ervan overtuigd dat Sofia een wegbereidster is. Steeds vaker zullen meisjes met een moslimachtergrond het conflict met hun ouders aangaan.