18-07-2009
Door Freke Vuijst

Het leven van een Chinees-Amerikaanse, Amsterdamse regisseur werd ruw verstoord door de gewelddadige dood van haar moeder in Amerika. Doris Yeung: ‘Ik moest de moord op mijn moeder verwerken en filmen is mijn beroep. Dus werd het een speelfilm.’

In 2004, in het holst van de nacht, wordt Doris Yeung (32) wakker van een telefoon die aanhoudend rinkelt. Schokkend nieuws: haar moeder is dood. Vermoord. In haar Amsterdamse woning zet Yeung haar computer aan. Op de website van de San Francisco Examiner ziet ze een foto van het huis van haar moeder. Het artikel is raadselachtig: een inbraak die met geweld eindigt, haar moeder en haar moeders vriend vastgebonden, haar moeder die door verstikking om het leven komt. Zelfs in het gewelddadige Amerika is de dood van haar moeder voorpaginanieuws. Haar moeder woonde in Hillsborough, een rijke gemeente in Californië waar in geen veertig jaar een moord heeft plaatsgevonden.

Doris Yeungs debuutfilm Motherland opent ook met een rinkelende telefoon die de dood van een moeder aankondigt. Alleen is de locatie niet Amsterdam, maar Mexico. Daar woont Raffi Tang (gespeeld door de Chinees-Canadese actrice Françoise Yip, onder meer bekend van Jackie Chans film Rumble in the Bronx); ze is vervreemd van haar moeder, die gescheiden is van haar stiefvader, en woont al jaren buiten Amerika. Motherland is een film over de desintegratie van een immigrantenfamilie die ogenschijnlijk de Amerikaanse droom heeft bereikt, maar de film is op zijn mooist in de verbeelding van de rouw van dochter Raffi, een proces dat zich voornamelijk afspeelt op het gezicht van actrice Yip.

Yeung ontwikkelde het scenario voor Motherland tijdens haar opleiding aan het Binger Filmlab, in Amsterdam, waar ze sinds 2001 woont. Ze produceerde de film zelf en koos voor de hoofdrollen Aziatische acteurs die internationaal vooral bekend staan om hun actiefilms. Op 18 juli gaat de film in wereldpremière in Los Angeles op Outfest, het grootste gay-filmfestival ter wereld. Een gayfilm is Motherland niet te noemen.

Raffi is lesbisch, maar haar seksualiteit speelt geen rol in de film; het is slechts de verklaring voor het feit dat ze geen contact heeft met haar moeder, die de seksuele geaardheid van haar dochter niet kon accepteren. Zo hoort het ook, vindt Yeung: soms speelt homoseksualiteit een overheersende rol in het leven en vaak ook niet. Haar volgende project, Four Seasons, gaat over een Koreaanse lesbische celliste die naar Nederland emigreert voor een baan in een orkest. Doris Yeung: 'Ik ben zelf én lesbisch én Aziatisch, dit zijn de vrouwen die ik ken.'




Hoe autobiografisch is 'Motherland'?
'De film was een reactie op de dood van mijn moeder. Je zou kunnen zeggen dat het mij heeft geïnspireerd, in die zin dat ik mijn moeders dood moest verwerken en het maken van films is mijn beroep. Dus dat is de vorm die het heeft genomen. Ik denk dat het rouwproces dat Raffi doormaakt het meest persoonlijke aspect van de film is omdat ik het zelf heb ondervonden. Eerst ga je door een diep dal van hulpeloosheid. Dat wordt gevolgd door een periode van apathie, waarbij je geen enkele emotie voelt.

De derde fase noem ik de "waarom ik"-fase, dan breken de emoties los, vooral de woede. Dan volgt de aanvaarding. Natuurlijk, je hebt geen keus, maar je kunt kiezen om verder te gaan met je leven of om in het verleden en de rouw te blijven. Een laatste fase is de vergeving. Dat is een keuze die iedereen die met een gewelddadige dood geconfronteerd wordt, moet maken. Maar het is optioneel, je kan ook het leven omarmen zonder vergeving.'

Waar is uw hoofdpersoon Raffi in het proces?
'Aan het eind van de film heeft ze het geaccepteerd.'

Ze ontdekt wie er verantwoordelijk is voor de moord op haar moeder. Maar is ze toe aan vergeving?
'Dat heb ik bewust onduidelijk gelaten. Aan het eind van de film gaat ze terug naar Amerika. Zal ze naar de politie gaan met wat ze weet over de moord op haar moeder? Zal ze ergens anders in Amerika een nieuw leven beginnen? Ik weet het niet. En uiteindelijk doet het er niet toe, omdat ze haar moeders dood heeft aanvaard en heeft besloten om het leven te omarmen.'

En u?
'Ik heb de film in de "waarom ik"-fase gemaakt. Nu ben ik, geloof ik, in de fase dat ik het accepteer.'

Geen vergeving?
'De dood van mijn moeder is nooit opgehelderd. Het is een cold case. Volgend jaar, als de film in San Franscisco wordt vertoond, hoop ik de lokale media te interesseren om het onderzoek opnieuw aan te zwengelen.'

In de beschrijving van Motherland staat dat de film over de schaduwzijde van de Amerikaanse droom gaat. Je zou een film verwachten over een immigrantengezin dat het niet heeft gemaakt in Amerika. Maar Raffi's familie is welvarend. Haar ouders wonen in grote huizen, er is geld, auto's, alles wat de Amerikaanse droom materieel oplevert.

Yeung: 'Dat is de vraag die ik wilde stellen: wat als je de Amerikaanse droom hebt bereikt? Als je hard gewerkt hebt, veel geld hebt verdiend, alle materiële dingen kunt kopen. Wat dan? Wat heb je daarvoor opgeofferd? Ik bekijk dit natuurlijk vanuit het perspectief van mijn eigen achtergrond, van een succesvolle Aziatisch-Amerikaanse familie.

In Azië leef je dicht tegen familie en vrienden aan. Als je je misdraagt, word je uit de gemeenschap gestoten. In Amerika is die familie en maatschappelijke controle afwezig. Je bent vrij om te doen wat je wilt. Dat heeft positieve kanten. Je bent vrij om te gaan en te staan waar je wilt, vrij om je creativiteit te ontplooien. Maar het heeft ook een schaduwkant: er is niemand die je vasthoudt. Je kan zomaar wegdrijven, je normen en morele waarden verliezen. Je kunt zelfs iemand betalen om een moord te plegen.'

Nu bent u zelf immigrant in Nederland. Hoe ervaart u dat?
'Ik kwam naar Nederland voor de liefde. Maar toen die relatie stukliep, ben ik gebleven en ik zie mezelf hier nog heel lang wonen. Voor mij was Nederland een veilige haven. In Amerika krijg je geen tweede kans als je het niet maakt. Hier is er een vangnet. Ik voel me hier veilig. Ik zeg vaak als grap dat ik een vluchteling ben, een vluchteling uit een land waar je je moet waarmaken. In Nederland ben ik op adem gekomen, hier kon ik opgroeien, aan mijn eigen ontwikkeling werken. Ik heb nu weer een relatie, maar ook als dat niet het geval was, zou ik hier blijven. Ik houd van dit land.'

Ook nu, nu Nederland in de ban is van anti-immigrantengevoelens?
'Daar maak ik me wel zorgen over. Het is erg veranderd sinds ik acht jaar geleden kwam. Het is veel moeilijker geworden om een verblijfsvergunning te krijgen. En het land keert zich tegen immigranten. Er is een nadruk op het Nederlander-zijn. In Amerika is iedereen een Amerikaan, waar hij of zij ook vandaan komt, maar hier lijkt het alsof de categorie Nederlander alleen geldt voor blanken die hier al eeuwen wonen.'

Wat heeft Nederland betekend in uw ontwikkeling als regisseur? U heeft filmopleidingen gevolgd aan UCLA in Californië, in Beijing en in Nederland.
'Pas in Nederland heb ik mijn stem als regisseur gevonden. In Amerika is de opleiding heel commercieel gericht, daar is de filmschool een quasi-studio, je werkt in de industrie. In Beijing was het totaal anders. Daar kreeg je alleen les in theorie. Ik heb er meer films gezien uit de roemruchte jaren van de oude Sovjetfilmindustrie dan me lief is. In Nederland kon ik met een beurs studeren aan het Binger Filmlab. Een beurs van de overheid, moet je nagaan hoe fantastisch dat is. Bij Binger heb ik mijn persoonlijke tragedie kunnen transformeren tot een fictieve wereld waarin ik kon verbeelden wat het ergste is dat zou kunnen gebeuren.'

U heeft ook deelgenomen aan de Rutger Hauer Filmfactory, een masterclass.
'Dat was ontzettend leuk om te doen. Rutger is geweldig, hij is heel genereus met zijn tijd, zijn energie en zijn ervaring. Hij komt bijvoorbeeld ook naar mijn première in Los Angeles. Ik noem Rutger een idiot savant, omdat hij intuïtief een plek creëert waar je ideeën kunt ontwikkelen. Film is een internationaal medium en Rutger brengt mensen bij elkaar die niet alleen je vrienden, maar ook je collega's worden. Bij Rutger heb ik mijn producent voor mijn nieuwe project ontmoet. Hij woont in Rotterdam en komt uit Korea, en nu hebben we geld gekregen van de Seoul Film Commissie voor de ontwikkeling van Four Seasons.'

U was nog maar net in Nederland of u zette een filmfestival op.
'Ik ben in 2003 begonnen met CinemAsia. Wij willen onder meer een platform bieden aan de Aziatische diaspora in Europa. In Nederland zijn wij, Aziaten, als groep enorm onderbelicht. Marokkaanse en Turkse Nederlanders zijn ook cultureel aanwezig, maar Nederlanders die uit Azië komen niet. Het festival is een manier om ons te organiseren. En om ons te profileren, want als je onzichtbaar bent in de media, besta je niet.'

Het is heel Amerikaans om je als groep te profileren. Werkt dat in Nederland?
'De situatie in Nederland voor immigranten uit Azië is vergelijkbaar met die in Amerika twintig jaar geleden. Toen leefde iedereen teruggetrokken in zijn eigen getto, Chinese Amerikanen, Koreaanse Amerikanen, Japanse Amerikanen, noem maar op. Pas toen ze zich breed gingen organiseren, ook politiek, kregen ze meer macht.

Wat Aziaten in Europa gemeen hebben, is de immigratie, je eigen land en cultuur achterlaten en jezelf opnieuw vinden in je nieuwe land. Dat is waar ik als filmmaker in geïnteresseerd ben. Wat is identiteit, wat zijn geografische en culturele grenzen, hoe overbrug je die, wat is de plek die je "thuis" noemt? Met Four Seasons maak ik een film over een Koreaanse die naar Nederland emigreert, zelf ben ik een Chinese Amerikaan die in Nederland woont. Dat is de wereld van de diaspora. Het is mijn wereld.'

Wat heeft u geleerd van Nederland?
'Dit is een land waar je je kunt ontplooien als kunstenaar. Een land waar veel mogelijkheden zijn. Nederlanders zien dat vaak niet. Soms doen Nederlanders mij denken aan een kudde koeien. Ze staan allemaal op een kluitje, op een klein stukje van het grasveld. Ze realiseren zich niet dat er een enorme weide is waar ze kunnen grazen.'