06-05-2006
Ko Colijn

Iedereen praat tegenwoordig weer over energieveiligheid. Nu de Russen weer spelen met de gaskraan naar Europa, is het spookbeeld van politieke chantage opnieuw opgedoken. Deze week kwam het spook nog dichterbij toen bekend werd dat het staatsbedrijf Gazprom ook nog eens een oogje op Nuon of Essent heeft laten vallen. Krijgen we dan toch nog die Rus in de keuken?

Opvallend blijmoedig vindt minister Brink-horst dit geen probleem. Geopolitiek is voorbij, we leven nu eenmaal in een open markt en als je je portefeuille met olieleveranciers maar goed spreidt, valt het met die energie-afhankelijkheid allemaal wel mee. Brinkhorst kan het weten, want hij heeft het al eens eerder meegemaakt. In 1973 was hij staatssecretaris van Buitenlandse Zaken in het kabinet-Den Uyl. Israël had eind oktober de oorlog tegen zijn Arabische buurlanden gewonnen, maar de Arabieren sloegen terug met een olie-embargo om landen te straffen die Israël hadden gesteund. Nederland was het mikpunt van de olieboycot. In de haven van Rotterdam dreigden zeventigduizend man hun baan te verliezen, en Den Uyl sprak op de televisie dat het ‘nooit meer zou worden wat het geweest was’. Op 5 november beleefde Nederland de eerste autoloze zondag. Moest Nederland buigen voor chantage?

We kunnen het allemaal nog eens nalezen in een prachtige reeks telegrammen die onlangs is vrijgegeven. De Amerikaanse diplomatie is daarin het middelpunt en de plaats van handeling is Den Haag, begin november 1973.
Van de Europese Gemeenschap (voorloper EU, toen nog bestaande uit negen landen) moest Nederland het in die bange dagen niet hebben. Solidariteit was ver te zoeken, een Europese knieval voor de Arabische eisen dreigde. Van der Stoel op 7 november in gesprek met de Amerikaanse minister van Defensie Schlesinger: het Arabische oliewapen is gericht tegen de westerse al-liantie. De Europese reactie is ‘alarmerend’. Van Frankrijk had hij niet anders verwacht, maar dat ook de Britse regering-Heath ‘zijn huid probeerde te redden’, viel onze minister zeer tegen. Van der Stoel vond dat ‘op redelijke eisen van de Arabieren moest worden ingegaan’ maar dat ‘Europa niet op de knieën moest’. Hij hield Schlesinger voor dat Nederland een trouwe Navo-bondgenoot inzake het Midden-Oosten was geweest en de Amerikanen had gesteund. Dus wat konden de Amerikanen Nederland, volgens Van der Stoel ‘zondebok nummer één’ geworden, nu bieden?

Een vraag die Schlesinger dezelfde dag ook door premier Den Uyl kreeg voorgelegd. Ook Den Uyl klaagde zijn nood over de Europese lafheid. Eerst moest hij nog wel even uitleggen dat Nederland de Europese consensus niet had kunnen doorbreken, want ‘dat zou zelfmoord geweest zijn’. Maar, zo vervolgde hij, dat was wel triest voor ‘moral Holland’ en de olieboycot kon ons land wel twintig miljard aan exportinkomsten gaan kosten. Wat moesten wij nu?

Geen probleem, antwoordde Schlesinger, we slepen jullie er wel doorheen. Waarop hij haarfijn uitlegde hoe riant de positie van de VS eigenlijk juist was, dankzij de oorlog in het Midden-Oosten.

Den Uyl had nog wel zijn zorgen geuit over het feit dat president Nixon twee weken ervoor de atoomstrijdkrachten on alert had gezet, om de Russen te waarschuwen zich niet militair met het conflict te bemoeien. ‘Veel mensen denken dat het eind van de wereld is begonnen,’ somberde Den Uyl. Schlesinger legde Den Uyl uit dat dat juist een logische zet was geweest. De Russen waren boos en geschrokken in hun schulp teruggekropen. Daarmee was de Arabieren duidelijk geworden dat ze van Moskou niets meer hadden te verwachten. Nu hadden de VS alle kaarten in handen, legde hij uit.

De Arabieren moesten nu wel naar Washing-ton om een politieke regeling met Israël te kunnen treffen. Houd het hoofd koel, zei Schlesinger, elk teken van angst in Europa zal de Arabieren de illusie geven dat er meer uit te halen valt. En Nederland moest zich maar niet al te veel zorgen maken.Voor zijn vertrek naar Den Haag had hij er nog even met Kissinger over gesproken. Beiden waren het erover eens dat ‘Holland niet mocht lijden voor zijn moed. We zullen de president adviseren dat Amerika Nederland zal steunen met de olieaanvoer.’ President Nixon moest nog wel even akkoord gaan, maar eigenlijk was de olieboycot daarmee al voorbij. Bij het fantoom-Gazprom zal Brinkhorst wel denken: toen redden de Amerikanen ons, nu de markt.