28-02-2009
Door Margalith Kleijwegt

Acht jaar geleden maakte hij een documentairereeks over de Akbarstraat in de Kolenkitbuurt. Nu die wijk is uitgeroepen tot slechtste van Nederland, keert Felix Rottenberg er met Vrij Nederland terug. ‘Dit gaan ze over vijftig jaar weer slopen.’

Op de hoek van de Akbarstraat is een Marokkaanse visboer gekomen. Felix Rottenberg drukt zijn neus tegen de ruit en ziet een rij klanten in de zaak. In de vitrine liggen heerlijke visjes. 'Zie je hoe dat aantrekt, zo'n mooie winkel,' zegt hij tevreden.

De buurt waar hij acht jaar geleden kantoor hield om er een serie televisieprogramma's te maken, werd onlangs uitgeroepen tot de slechtste buurt van Nederland, de nummer één van de Vogelaarwijken. Na dit sombere bericht wilde Rottenberg er weer eens poolshoogte nemen. De vroegere PvdA-voorzitter houdt zich tegenwoordig veel bezig met stedenbouwkundige vernieuwing en adviseert verschillende gemeenten en woningcorporaties.

In het pand dat Rottenberg en zijn filmploeg destijds huurden, heeft schoonheidssalon Elinaz nu haar intrek genomen, met een ruim aanbod van Chinese kruidenpeelings en massages. Een blok verder voetballen te dikke jongetjes met verhitte gezichten op de stoep, een moeder probeert haar dreinende dochtertje mee naar de speeltuin te zeulen. Een Turkse vrouw hijst de zware Dirk van den Broek-tas die haar man beneden aan een touw vastmaakt, via een katrol naar boven.
Dit deel van de Kolenkitbuurt - de naam verwijst naar de roodstenen kerk van architect Marius Duintjer - is nog niet opgeknapt.

Borrelen
We lopen naar de overkant van de Bos en Lommerweg. Daar staat een nieuw flatgebouw aan een braakliggend terrein. Rottenberg bestudeert de naamplaatjes op de deuren en constateert dat de familie Mohamed naast de familie Vos woont. Waar hij op hoopte, is gebeurd: de bevolkingssamenstelling in deze nieuwe flats is duidelijk gevarieerder dan in de huizenblokken die nog moeten worden afgebroken. Daar hangen sowieso weinig naambordjes en al helemaal niet met Nederlandse namen erop.

We passeren de Paulusschool. In een van de uitzendingen uit 2002 ging Rottenberg in gesprek met leerlingen uit groep zeven. Hij vroeg ze naar hun toekomstbeeld. 'De jongens hoopten allemaal op een carrière als voetballer,' herinnert Rottenberg zich, 'de meisjes leken reëler, ze wilden verpleegster worden, of lerares.'
Hij zwaait naar de leraren die met zijn allen aan het borrelen zijn, het is vrijdagmiddag half vijf. Een van hen, Aliza Hoomans, wenkt hem binnen. Ze is blij hem weer te zien.

Dat de school in de slechtste buurt van Nederland staat, gaat langs de meeste ouders heen, vertelt Hoomans: 'Ze zijn aan deze wijk gewend en komen niet vaak in andere delen van de stad.'

Het leerlingenaantal loopt wat terug door de stadsvernieuwingsoperatie: veel gezinnen moeten de buurt tijdelijk verlaten. Een lichtpuntje is er ook: van de kapitaalkrachtiger gezinnen die de buurt inkomen, melden sommige kinderen zich aan bij de Paulusschool.

Leraar Mischa Stokebroek is trots dat drie van zijn leerlingen vorig jaar naar het vwo gingen: 'Dat is toch hoopgevend.'
Rottenberg: 'En waar zijn we over acht jaar?'
Hoomans: 'Dan wonen hier meer hoogopgeleide allochtonen, maar een witte buurt zal het nooit meer worden.'

Stenen stapelen
We gaan naar het stadsdeelkantoor om de hoek van de markt op het Bos en Lommerplein dat een paar jaar geleden het nieuws haalde vanwege een verzakking. De kooplui zijn aan het inpakken, schoonmaakwagens vegen de gevallen appels en peren bij elkaar.

Stadsdeelvoorzitter Jeroen Broeders, een man met een indrukwekkend postuur, begroet Rottenberg vriendelijk, maar is ook op zijn hoede. Je weet het maar nooit met die Rottenberg, zie je hem denken. Zijn programma's over de Akbarstraat waren een scherpe aanklacht tegen de bureaucratie en stroperigheid van de politiek die toen onvoldoende in beweging kwam om wat aan de verkommerde wijk te doen.

De sfeer bij het stadsdeel is inmiddels opener, zegt Broeders, de verkramping waar Rottenberg acht jaar geleden mee te maken had, is nu beslist minder. Rottenberg: 'Toen was dat verschrikkelijk, het taboe op het bespreken van problemen, niet te geloven. Al vind ik nu dat het wel de andere kant uitschiet.' Op licht spottende toon: 'Zeker nu de PvdA Nederland ineens uitroept tot "Ons vaderland", dat heeft iets geforceerds nationalistisch.'

Rottenberg complimenteert Broeders met de metamorfose van de Akbarstraat. Mooi gerenoveerd, zegt hij, en dankzij een centrale antenne hangen er geen schotels meer. 'Zo zouden alle huizenblokken er straks uit moeten zien.'

Maar met huizen bouwen alleen kom je er niet, realiseert Broeders zich. In de Kolenkitbuurt is grote werkloosheid, veel mensen spreken niet of nauwelijks Nederlands: 'We zijn toch te veel stenen aan het stapelen en hebben ons te weinig beziggehouden met de sociale aspecten van de wijk. We hebben te weinig rekening gehouden met de vestiging van kleinschalige bedrijfjes, terwijl die heel belangrijk zijn voor de levendigheid van een wijk.'

Lullig plein
De mannen kijken uit het raam naar de nieuwbouw aan de overkant: 'De omgeving ziet er minder achenebbisj uit,' zegt Rottenberg en hij komt op stoom: 'Nu komt mijn punt van kritiek, godverdegodver, waarom is er zo'n slecht plein gebouwd? Vroeger was deze buurt een new town die niet bij de stad hoorde, het was hard op weg een getto te worden. Dat is veranderd. Maar waarom zo'n lullig plein? De samenwerkende krachten hier, gedomineerd door de vastgoedbelangen, zal het worst wezen, die knallen er gewoon zo'n ding in. Die denken niet vooruit, maken geen analyse, die trekken Van Eesteren (de architect die voor de oorlog met de wijk begon) niet door naar nu. Of is wat ik zeg gelul?'

Broeders: 'Sorry Felix, maar dat is het wel een beetje, vergeet niet, hier lag eerst een gat. Bewoners, ook van de Kolenkitbuurt, zijn trots op dit plein. Juist de mensen die in een uitzichtloze situatie zaten die jij zo goed kent. En ja, je hebt gelijk, dit is niet het soort stedelijkheid waar jij en ik voor op vakantie gaan.'

Rottenberg: 'We begrijpen elkaar verkeerd. Het is prima dat deze tijdelijke bungalowtent er staat. Maar ik had hier graag een mooier en groter plein gezien, met een uitstraling naar de hele stad.'
Broeders, een praktisch ingesteld man: 'En dan zeg ik, als niet kan wat mot, dan mot maar wat kan.'
Rottenberg: 'En dit plein moeten ze over vijftig jaar weer gaan slopen, als blijkt dat er niet goed genoeg is gebouwd.'

Blanke kiezer
Het aanbod op de markt is ook te eenzijdig, is een veelgehoorde klacht van bewoners. 'Laatst was ik zo blij,' vertelt Broeders. 'Ik had een man gevonden die zijn gebraden kippen hier wilde verkopen. Maar hij raakte er de eerste dag niet meer dan zeven kwijt, en toen hield hij het helaas voor gezien. Waarschijnlijk had het een jaar geduurd voordat mensen speciaal voor zijn gebraden kippen naar Bos en Lommer waren gekomen, en ik kon hem niet zo lang subsidie geven.'

Toch is Broeders optimistisch, een Turkse juwelier heeft net een pand bij het plein gehuurd. 'Ik heb gejuicht toen ik het hoorde, kennelijk heeft hij vertrouwen in de koopkracht in deze buurt, en er komt een Bagels & Beans.'

Rottenberg knikt: 'Je kunt de ontwikkeling versnellen door kwaliteit in de wijk te pompen, zorg ervoor dat er meer bedrijvigheid komt. Neem Almere, daar trekken ze nu de haren uit het hoofd omdat ze daar vooral stenen hebben gestapeld. Niemand van de jonge generatie blijft daar. Je moet accepteren dat zo'n proces met vallen en opstaan gaat. Alleen scholen, die moeten opschieten, kinderen mogen niet de dupe worden.'
Broeders: 'Ik heb haast omdat ik niet wil dat kinderen hier tot een verloren generatie gaan behoren.'

Later, in de auto, komt Rottenberg nog eens terug op de integratienota van de PvdA. 'Als ik de balans opmaak, heb ik liever een onevenwichtige dan een politiek correcte nota.' Hij ergert zich bijvoorbeeld aan de sinds kort door de PvdA gebezigde term nieuwe Nederlander, newspeak voor 'allochtoon'. 'Ik word zo ziek van die term.' Het opstellen van de integratienota is vooral een politieke operatie, meent Rottenberg. 'Wouter Bos heeft kennelijk besloten dat hij het merk PvdA in suburbia goed wil neerzetten. Hij wil tough overkomen bij de autochtone kiezers. Alles moet op tafel, maar dat geldt ook voor andere kwesties, zoals het misbruik van sociale voorzieningen. Je als PvdA tegen de dubbele nationaliteit keren omdat je de blanke kiezer terug wilt, is onnodig en onwenselijk. Ik vind het bovendien opportunistisch.'

Rottenberg vindt het 'een verademing' dat de problemen rond integratie nu eindelijk hard worden benoemd door de PvdA. Dat integratie een langdurig proces kan zijn, weet hij ook uit zijn eigen familiegeschiedenis. Zijn beide grootvaders kwamen respectievelijk uit Polen en uit Wenen en spraken pas na verloop van tijd vlekkeloos Nederlands. 'Integreren kost gewoon een halve eeuw.'