07-03-2009
Door Harm Ede Botje en Margalith Kleijwegt
Met medewerking van Anna Luyten.

Architect in opleiding Bas Schuit (30) zit met een kater achter een kop koffie. Gisteren had hij zijn laatste werkdag bij het architectenbureau Arons en Gelauff. En na afloop zat hij met collega’s tot in de late uurtjes aan de bar van een café in Amsterdam-Noord.

Ze klonken op zijn zoektocht naar nieuw werk, ondanks alle doemberichten over stilvallende bouwprojecten en architectenbureaus die over de kop gaan. Schuit: ‘Het is wel even wennen, werkloos zijn. Ik heb nog nooit een crisis meegemaakt, was een kleuter in de donkere jaren tachtig. Een halfjaar geleden nog had ik de banen voor het uitzoeken. Iedereen wilde me hebben.’

Schuit had grote plannen. Met zijn vriendin Tamara wilde hij gaan samenwonen. Onlangs vroegen ze een makelaar uit te kijken naar een leuke starterswoning. Maar diezelfde dag kreeg hij te horen dat zijn contract niet werd verlengd. ‘We hebben de makelaar meteen weer afgebeld,’ zegt Schuit met spijt in zijn stem.

De afgelopen weken schreef hij een reeks sollicitatiebrieven, maar die leverden niets op. ‘Je ziet het aantal vacatures op archinet.nl per week dalen. Twee maanden geleden stonden er nog honderdtwintig op, nu nog maar de helft en daar zitten dan ook secretaresses tussen. Misschien moet ik maar niet meer hopen op een baan als architect. Maar wat dan wel? Ik heb nog geen plan B.’

Ook collega-architect Bruno Rola (29) zit sinds kort zonder werk. De Portugees ging na zijn studie naar Amsterdam waar hij meteen een stageplaats kreeg. ‘Barcelona was een optie. Maar Amsterdam is “gezellig”,’ zegt hij in de Coffee Company aan de Haarlemmerstraat. ‘Je kunt overal met de fiets naartoe, terwijl de stad ook kosmopolitisch is.’

Het afgelopen jaar werkte Rola bij Royal Haskoning, een groot kantoor dat wereldwijd vestigingen heeft. ‘Ik vond het fantastisch, zo’n internationaal en multicultureel gezelschap,’ zegt Rola, die betrokken was bij de bouw van een internationale school in de Vietnamese hoofdstad Hanoi. ‘Het werk was leuk, de collega’s aardig en de bazen waren tevreden over me.’

Maar de afgelopen maanden voelde hij dat het mis ging. Als eerste stopten er projecten in het Golfstaatje Dubai, waar Haskoning ook actief is. Rola en zijn collega’s besteedden er geen aandacht aan. ‘We wilden optimistisch blijven.’ Maar vlak voor Kerst namen zijn superieuren hem apart. Voor Rola en drie collega’s was er geen werk meer. Tegen die tijd kwam die mededeling niet echt meer als een verrassing. ‘Zelfs architecten met een vaste aanstelling hadden soms niets meer te doen,’ zegt Rola. ‘Uit pure armoede gingen ze de 
bibliotheek maar weer eens opnieuw inrichten. De sfeer werd wel een beetje droevig.’

Zijn contract loopt tot april, dus tot die tijd heeft hij nog een inkomen. Een bevriende Spaanse architect is terug gegaan naar Spanje in de hoop daar werk te vinden, maar opnieuw beginnen in Portugal is voor Rola geen optie. ‘Ik woon samen met een Nederlandse en bovendien is de ellende in Portugal nog veel groter.’

Zorgen
Bruno Rola en Bas Schuit zijn niet de enigen die dezer dagen te horen hebben gekregen dat er geen werk meer is. Het Centraal Planbureau (CPB) voorspelt dat het aantal werklozen de komende twee jaar zal stijgen tot maar liefst 675.000 mensen. In de eerste maanden van 2009 steeg de werkeloosheid vooral onder twintigers en dertigers snel, in januari alleen al met meer dan tien procent. En alle groepen worden geraakt, van laag-opgeleide vakkenvullers en schoonmakers via secretaresses en boekhouders tot hoogopgeleide IT’ers, bankmedewerkers, architecten en journalisten.

‘De ongekende terugval van de economie doet denken aan de jaren dertig,’ zei minister-president Jan Peter Balkenende na publicatie van het CPB-rapport. Hij sprak van ‘uitzonderlijke economische omstandigheden’ nu Nederland ‘in een zware recessie’ verkeert. Ondanks de massale werkeloosheid verwacht het CPB dat de economie in 2010 snel weer zal herstellen en dat dus sprake zou zijn van een korte, hevige crisis. Maar deskundigen betwijfelen of dat optimisme terecht is.

Wat de nabije toekomst ook brengt, voor student architectuur Schuit en zijn leeftijdgenoten is het de eerste keer dat zij een crisis van deze omvang meemaken. Het is de generatie die massaal studeerde in Londen, New York of Berlijn, twee keer per jaar ging skiën, en dan ook nog op vakantie ging in Mongolië of Mexico. Heel wat mensen kochten al op jonge leeftijd een eigen huis. The sky was the limit.

We spraken met twee architecten, een jurist, een journalist en een IT’er om te peilen of de economische zorgen deze hoogopgeleide twintigers en dertigers raken. Of het ze bezighoudt. Maken ze zich zorgen? Nemen ze maatregelen? Of vinden ze juist dat aan de crisis ook voordelen zitten?

Scharrelen
IT’er Arno van Wouwe (33) vindt het eigenlijk wel goed dat het hijgerige eraf is in zijn sector. De markt is tot rust gekomen, zegt hij. ‘Misschien werd het ook wel eens tijd.’ Tot april heeft hij werk. ‘Daarna wordt het scharrelen, ik heb nog geen idee wat mijn volgende klus zal zijn.’

Zijn studie informatica maakte Van Wouwe niet af, bedrijven stonden begin jaren negentig aan de poort van de universiteit te dringen om hem en zijn medestudenten aan te nemen. ‘Het waren de wittebroodsweken van het internet,’ zegt hij. Hij begon op de helpdesk van een internetprovider, werd al snel systeembeheerder en vervolgens applicatieontwikkelaar. ‘Mijn carrière ging pijlsnel. Voor iemand zonder voltooide academische opleiding verdiende ik veel geld.’

Van Wouwe woonde vier jaar in Londen en ging toen bij het Franse consultancybedrijf werken. ‘Mijn vriendin bleef in Londen. Ik zat veel in het vliegtuig omdat ik in twee, drie landen tegelijkertijd leef,’ zegt hij telefonisch vanuit Parijs. ‘Soms ging ik even op en neer om een biertje te drinken met vrienden, onlangs zat ik nog in Praag.’

Toch is het voor Van der Wouwe niet een en al uitbundigheid geweest de afgelopen jaren. Bij het uiteenspatten de internetzeepbel verloor Van Wouwe veel geld met de handel in aandelen. Sindsdien is hij voorzichtiger. Hij zet zijn geld op een spaarrekening. En in 
tegenstelling tot zijn collega’s, die altijd in restaurants lunchen, eet hij achter de computer zijn broodje kaas. De gesprekken die hij via Skype met zijn over de wereld uitgezwermde vriendengroep voert, zijn de laatste tijd ernstiger van toon. ‘Een vriend met een communicatie- en marketingbedrijf zag steeds meer klanten verdwijnen. Hij moest al zijn medewerkers ontslaan. Dat is verschrikkelijk.’

Van Wouwe hoopt dat door de crisis de aandacht voor de groene economie zal toenemen. Wat hem betreft is dit hét moment. ‘Ik dacht dat alles altijd bleef groeien. Dat is onzin. Maar ik ben niet apocalyptisch. Er vinden nu broodnodige correcties plaats.’

De hoop op meer ruimte voor ‘een groene revolutie’ deelt Van Wouwe met de net ontslagen architect in opleiding Bas Schuit. ‘Het is goed dat de wereld pas op de plaats maakt,’ zegt Schuit. ‘Het groene denken kwam nooit echt van de grond. We moeten meer huizen gaan isoleren en overheden moeten sterker inzetten op zonne-energie. Het zou mooi zijn als deze crisis dit soort bewegingen in gang zet.’

Inventief
De grote droom van de vierentwintigjarige Eline Struys is een baan als makelaar in Amsterdam. Ze studeerde drie jaar rechten, werkte een zomer bij Slachtofferhulp en is nu sinds een halfjaar in opleiding bij de bekende Amsterdamse makelaar Philip Kuyvenhoven die kantoor houdt aan de Willemsparkweg in Amsterdam-Zuid. Struys is in de greep van het makelaarsvak geraakt en wil alle diploma’s halen, maar daar was het de eerste maanden te druk voor. Daarna zakte de markt langzaam in tot de telefoon nauwelijks meer ging.

Makelaar Kuyvenhoven had al langer het voorgevoel dat de huizenmarkt zich op dit 
niveau kon handhaven. Hij verzette de bakens en kocht met zijn vrouw een flink stuk grond in Griekenland met duizenden olijfbomen. Inmiddels fabriceert hij op grote schaal olijfolie die hij verkoopt aan onder meer restaurants, via methoni-olijfolie.nl. Eline heeft een contract tot september. Zal het daarna worden verlengd?

Eline: ‘Ik hoop het wel’
Kuyvenhoven: ‘Ik hoop het natuurlijk ook, maar ik verwacht dat er voldoende werk blijft en er meer beweging in de markt komt. Maar nu doet Eline ook het werk van een vroegere collega.’

Eline: ‘Ja, er is een verschuiving. Ik doe nu ook wat administratie en ik werk taxatierapporten uit.’

Kuyvenhoven: ‘Anders was er te weinig voor haar te doen geweest.’
Eline: ‘Ik ben blij dat ik toch genoeg te doen heb voor het kantoor. Tegenslag is nieuw voor me, voor mijn hele generatie. Vrienden die nu afstuderen, krijgen met moeite een baan.’

Kuyvenhoven: ‘Sommige makelaarskantoren wisten in de hoogtijdagen van gekkigheid niet meer wat ze deden. Gingen een paar dagen met het kantoor naar Argentinië voor twintigduizend euro. Die tijden zijn voorbij. In zo’n moeilijke periode moet je inventief zijn. We werken nu efficiënter. En kunnen bij aankoop weer meer onderhandelen, wat mijn werk leuker maakt. De crisis is dus ook ergens goed voor. Maar als de telefoon een hele dag nauwelijks rinkelt, word ik wel somber. Ik besteed zestig procent van mijn tijd aan de makelaardij en de overige veertig aan de producten die uit Griekenland komen. Dit wil ik uitbreiden. Tot nu toe was het bijzaak, maar marketing kost tijd en dat heb ik nu meer dan vroeger. Kijk, om deze flesjes olie hebben we leuke kaartjes gehangen.’

Eline: ‘Ik kom wel elke dag om negen uur 
’s ochtends naar kantoor. En dan is het elke dag weer spannend hoe druk ik het ga krijgen.’

Kuyvenhoven: ‘Ik hoop dat de markt over een halfjaar weer aantrekt. Zweedse en Britse beleggers zijn de Nederlandse markt aan het verkennen, dat zou kunnen betekenen dat we het ergste achter de rug hebben. Er zullen makelaars verdwijnen, maar dat is niet erg. Zij die niet op een snelle manier geld willen verdienen en voor wie het echt een beroep is, zullen het redden.’

Eline: ‘Nu heb ik tijd om te studeren en om mijn diploma’s te gaan halen. Ik wil nog steeds makelaar worden, ook al is de toekomst onzeker.’

Veerkracht
Wat opvalt tijdens de rondgang onder twintigers en dertigers is hun optimisme en veerkracht. ‘Zo’n periode met tegenslag kan ook leerzaam zijn, ik zal me hier zeker doorheen slaan,’ zegt toekomstig makelaar Struyk.

‘Mijn cv is goed, ik heb nog lang niet alles geprobeerd. Wie weet ga ik wel aan de slag bij de gemeente,’ zegt bijna-architect Bas Schuit.

Freelance journalist Maarten van der Schaaf (28) is uit hetzelfde hout gesneden. Hij houdt met een vriend kantoor in het voormalige Volkskrant-gebouw aan de Amsterdamse Wibautstraat. Het gebouw is veranderd in een zoemende bijenkorf met meer dan honderd kleine, beginnende bedrijfjes: webdesigners, computerprogrammeurs, grafisch ontwerpers en journalisten.

‘We zijn allemaal starters die gewend zijn goed op hun geld te letten en geen belachelijke uitgaven te doen of hoge kosten te maken,’ zegt Van der Schaaf in café Canvas op de zevende verdieping, met een panoramisch uitzicht over de stad.

Van der Schaaf is net terug van een reis door de Hoorn van Afrika. Toen hij vier maanden geleden vertrok, had niemand het nog over de crisis, nu is het het gesprek van de dag. ‘Vrienden van me zijn bang dat hun jaarcontract niet wordt verlengd. Of ze vragen zich af of ze hun hypotheek wel kunnen blijven betalen. Sommigen hebben huizen gekocht van wel vier ton. Een studiegenoot is net ontslagen bij Het Financieele Dagblad. Zij gaat nu freelancen.’

Zelf ondervond Van der Schaaf deze week voor het eerst de gevolgen van de kredietcrisis. Voor de Volkskrant schrijft hij regelmatig op de sportpagina’s over hockey. Maar afgelopen week belde een redacteur om te vertellen dat de krant binnenkort de maandagse sportbijlage op tabloidformaat gaat brengen. ‘Het is een verkapte bezuiniging,’ zegt Van der Schaaf. ‘Er is daardoor minder ruimte en dat heeft ook consequenties voor mijn bijdragen.’ Maar de Volkskrant is niet de enige pijl op zijn boog. ‘We hebben een groot netwerk en vaste klanten. Vergeet niet dat we goedkoper zijn dan redacteuren met een arbeidscontract. Mijn collega’s die hun baan verliezen, moeten helemaal van voren af aan beginnen.’ De onderlinge concurrentie zal zeker harder worden, denkt Van der Schaaf. ‘We zullen steviger moeten knokken om het werk dat overblijft.’

Niet geslapen
Het PvdA-kamerlid Mei Li Vos (38) heeft ‘een nacht niet geslapen’ toen ze de gitzwarte cijfers hoorde van het Centraal Planbureau. Vos, die de gloomy jaren tachtig als tiener beleefde, richtte een paar jaar geleden het Alternatief voor Vakbond op, een organisatie die opkwam voor de rechten van freelancers, flexwerkers en Zelfstandigen zonder Personeel (ZZP’ers). ‘Die cijfers waren echt een schok,’ zegt Vos. Ze vreest voor het lot van jonge, beginnende flexwerkers zonder vast contract. ‘Al die creatieven als websitebouwers en freelance grafisch ontwerpers vliegen eruit. En ook jonge mensen met een vast contract: zij die het laatste zijn aangenomen, mogen als eerste vertrekken.’

Maar ook zij gelooft in de veerkracht van deze ‘pragmatische generatie’. ‘Ze hebben zich er nooit op ingesteld dat ze een baan voor het leven zouden krijgen,’ weet Vos. ‘En pensioen op je vijfenzestigste? Niemand die daar op 
rekent. Ze zijn gewend zelf hun problemen op te lossen. Vakbonden, die je rechten beschermen? Dat leeft niet meer.’

Demonstreren? Met zijn allen naar het Malieveld om je rechten op te eisen, zoals in de jaren tachtig? Niemand die er maar over peinst, zegt Vos. ‘Tegen wie moet ik dan demonstreren?’ valt Van der Schaaf haar bij. ‘Mijn generatie heeft alle kansen gehad, maar nu zit het economisch tegen. Ik zal dat zelf moeten oplossen. Ik denk dat veel talentvolle mensen voor zichzelf zullen beginnen.’

Zelfredzaamheid, dat is iets dat alle geïnterviewden bindt. Als je je baan kwijtraakt, ga je freelancen, je probeert via internet je netwerk te activeren. Via LinkedIn en Facebook schieten berichten van werkzoekenden sinds het uitbreken van de crisis over het wereldwijde web. Het internet maakt deze crisis anders dan die in de jaren tachtig, denkt Vos. ‘Via internet kan iedereen uitzoeken waar de vacatures zijn, of dat nou in Groningen of Maastricht is. Heel anders dan de arbeidsbureaus vroeger, met van die groezelige kaarten in bakken.’

Vos heeft een goed advies voor al diegenen die hun baan kwijtraken: steek je licht eens op bij het onderwijs. Of in de zorg. Daar zijn duizenden mensen nodig. Voor hoogopgeleiden is de crisis geen totaal drama, relativeert ze. ‘Zij zullen echt niet van een flat gaan springen omdat ze minder vaak op vakantie kunnen. Ze zullen de tering naar de nering zetten.’ Echt grote zorgen maakt Vos zich over de laagopgeleiden met ‘draaideurbanen’ bij winkels, fastfoodketens en in fabrieken. ‘Zij zijn kwetsbaarder en hun netwerk is vaak minder sterk ontwikkeld. Nieuw werk vinden zal voor deze groep nog lastiger zijn.’

Passie
Niet geld en status, maar liefde voor zijn werk is voor freelancer Maarten van der Schaaf het belangrijkst. Zo ook voor juriste Hélène Stergiou (31). Een jaar geleden, ruim voor de crisis, vertrok ze bij advocatenkantoor Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn. Ze had het er heel leuk, verdiende een smak geld, maar het academische leven trok. Stergiou wilde liever gaan promoveren en lesgeven. Europees recht is haar passie en nu is ze verbonden aan de Radboud Universiteit Nijmegen. ‘Collega’s en vrienden reageerden verbaasd toen ik aankondigde over te stappen,’ zegt ze. Stergiou ging er fors op achteruit. Aanvankelijk had ze het daar moeilijk mee, maar inmiddels weet ze dat je makkelijk toe kunt met een bescheiden salaris. ‘Dan maar geen weekendje naar Stockholm of eventjes naar Londen en ik wacht ook wat langer met een bezoek aan de kapper. Als we uit eten gaan, houden mijn vrienden rekening met me en gaan we naar een betaalbare Thai.’

Ze herinnert zich nog goed de crisis uit de jaren tachtig, toen haar vader zijn baan kwijtraakte. Ook hij werkte aan de universiteit. ‘Dat was een indrukwekkende periode, ze hadden echt grote zorgen.’

Zelf verwacht Stergiou voorlopig geen problemen, maar ook zij ziet overal om zich heen de gevolgen van de crisis. ‘Sommige van mijn vrienden krijgen geen salarisverhoging en de uitkering van bonussen is ook stopgezet. Een goede vriendin verloor haar baan bij een makelaarskantoor. Maar zij is creatief, dus ze zal wel wat anders vinden.’

Een goede vriend is piloot bij een particuliere vliegtuigmaatschappij. Ook hij ondervindt de gevolgen van de crisis aan den lijve.
Tot voor kort huurden zakenmensen voor dienstreizen zonder met de ogen te knipperen privé-jets. Maar dat kunnen ze nu niet meer verantwoorden. ‘Veel vliegtuigen blijven sinds de crisis aan de grond. Mijn vriend is daarom in deeltijd begonnen met een rechtenstudie.’

Zelf is ze blij met de stap die ze heeft genomen. ‘Ik vind het geweldig aan de universiteit, ik ga promoveren en geef college. Elke keer moet ik weer bedenken hoe ik de studenten warm kan maken voor Europa. Ad Geelhoed was mijn grote inspirator. Hij was advocaat-generaal bij het Hof van Justitie en daarvoor de hoogste ambtenaar bij Algemene Zaken. Die man had zo’n passie voor Europa, dat stokje zou ik graag overnemen. Ik ben gelukkig met wat ik doe, ook al heb ik een contract voor bepaalde tijd.’

Decadent
Op 7 maart organiseert een groep twintigers en dertigers met de illustere naam Club Interbellum in het Amsterdamse debatcentrum De Balie Het Grote Recessie Feest. Ook hier geen woede over de fouten die banken en beurshandelaren maakten en ook hier ligt de nadruk niet op het drama van de stijgende werkloosheid. De toon is vrolijk en gericht op de toekomst. Bezoekers kunnen zich laten omscholen bij speciale ‘omscholingsloketten’ en er zijn workshops ‘zelfredzaamheid’. Tijdens de happening lanceren de organisatoren de NU Future-beweging, met een knipoog naar het NO Future uit de jaren tachtig. ‘Iedereen heeft het over de kansen die de recessie biedt. Maar wat zijn die kansen en wat doe ik,’ is de prikkelende zin op de uitnodiging.

‘Ik zie de recessie als een interessant nieuw begin, een uitgelezen kans om van geijkte paden af te gaan,’ zegt organisator Caspar van Gemund (32). ‘Het klinkt decadent, maar deze crisis is eindelijk niet in Verweggistan, dit gaat over onszelf. We moeten ons beraden op ons leven. Deze crisis kan een zuiverende werking hebben.’ Net als architect Bas Schuit en IT’er Arno van Wouwe bepleit hij een meer duurzame stijl van leven.

Freelance journalist Maarten van der Schaaf grinnikt een beetje over Het Grote Recessie Feest. ‘Dat is typisch iets voor onze generatie,’ zegt hij. ‘Is er iets mis, dan organiseren we meteen een feestje. Deze crisis raakt ons direct, dat ben ik helemaal met de organisatoren eens. Maar je bent er niet met een vrolijke avond. Dit gaat lang duren. We zullen er aan moeten wennen. Misschien krijgen we het wel nooit meer zo goed als onze ouders.’