20-09-2008
Door Harm Ede Botje

Hoogleraar politicologie Jean Tillie was in de jaren tachtig kraker en anarchist. Hij stond vooraan bij de rellen rond de kroning, was bij de herkraak van de Lucky Luijk en deed mee aan Onkruit-acties.

Wie voormalige actievoerders en krakers uit de jaren tachtig de afgelopen weken vroeg of ze wilden praten over hun verleden, kon rekenen op schichtige reacties als: 'Nu niet, misschien over een paar maanden,' of: 'Er is nu zo'n hetzerige sfeer, laat maar.' Kortom, de schrik zit er goed in.
Ook hoogleraar politicologie Jean Tillie heeft een stevig actieverleden. Maar hij wil er best over praten, en is wat verbaasd over zijn wegdraaiende generatiegenoten. 'Waarom zou je je schamen voor je eigen leven?' zegt hij. 'Hij die zonder zonde is, werpe de eerste steen. Van de andere kant, er zijn natuurlijk ook mensen die nog niet precies weten wat ze nou eigenlijk moeten vinden van hun eigen daden. Als politicoloog heb ik kunnen reflecteren op mijn verleden. Ik ben de hele dag bezig met nadenken over de grenzen van de democratie.'

Tillie (47) is sinds een jaar hoogleraar op dezelfde UvA-faculteit waar hij in 1979 als student door de gangen liep. Nu is het een keurige instelling waar studenten op draadloze laptopjes zitten te internetten, toen gingen de muren schuil onder posters die opriepen tot revolutie en waren de hoogleraren zonder uitzondering communist. Tillie: 'Ik had al snel mijn buik vol van al die theoretische betogen. Ik was geen communist, ik was anarchist. En dus ging ik buiten de faculteit rondkijken.'

Tillie is afkomstig uit Maastricht, waar hij opgroeide in de probleemwijk Nazareth. Zijn opa begon al op zijn zesde te werken in een van de tegelfabrieken langs de Maas. 'Met mijn opa heb ik lange gesprekken gevoerd over zijn jeugd en zijn liefde voor het socialisme,' zegt Tillie. 'Hij was wat ik vrij naar Louis Paul Boon een tedere socialist wil noemen, die leefde tussen katholieken in zuidelijk Limburg.'

Tillie wist door zijn intelligentie te ontsnappen aan de arme buurt. Zijn ouders stimuleerden hem door te leren en hij ging naar het atheneum. Tijdens zijn tienerjaren las hij al veel over politiek. Hij voelde zich aangetrokken tot de punkbeweging, die toen net opkwam. Ging veel naar concerten, maar bekeerde zich ook tot het nauw met de punk verweven anarchisme. 'Ik kon niet zo goed tegen autoriteit,' zegt hij.

Het verre Amsterdam was in die jaren een droom, de 'plek waar hét gebeurde'. Het eerste jaar dat hij er woonde, zat Tillie in een kleine kamer aan de Amstel, maar net als veel van zijn medestudenten ging hij al snel met een paar vrienden kraken. Ze vonden een pandje in de Dapperbuurt. 'Ik woonde samen met mensen die tot de Spuigroep behoorden, dat waren net als ik anarchisten. We hadden binnen de kraakbeweging ons eigen clubje en voelden ons onderdeel van de aloude anarchistische beweging. Die had een eigen krant, de Vrije Socialist, die al sinds 1903 werd uitgegeven en nog steeds bestaat.'

Van studeren kwam niet veel meer, Tillie ging op in de strijd voor een betere wereld. 'Je rolde van het een in het ander,' zegt hij. 'Je had mensen die zich met kernenergie bezighielden, met de Derde Wereldbeweging, je had de Onkruiters, iedereen kende elkaar.' De 'actiebeweging' was in die jaren één groot netwerk, een universum op zich met eigen restaurants, eigen cafés en podia waar punkbandjes speelden.

Nog geen jaar nadat Tillie als achttienjarige student in Amsterdam arriveerde, was hij er bij toen tanks over de Van Baerlestraat rolden om de barricades bij de Vondelstraat op te ruimen. Twee maanden later stond hij vooraan bij de 'geen woning-geen kroning'-rellen op 30 april 1980. 'Eerst stond ik met een groepje vrienden ergens achter het monument op de Dam,' zegt hij. 'Toen Beatrix op het balkon verscheen, gooide een van ons een rookbom. We wilden net als bij de verloving een rel trappen. Veel effect had het niet geloof ik, maar die jongen die de bom gooide, is wel opgepakt.'

Later die dag liep Tillie mee met de aanvankelijk vreedzame demonstratie die vertrok vanaf het Jonas Daniël Meijerplein. 'Daarin liepen allerlei mensen mee, ook van grote politieke partijen. Bij de Blauwbrug werden we tegengehouden. Dat werd toen een enorme matpartij. Toen stond ik al met stenen in mijn hand. Maar ik kon het niet over mijn hart verkrijgen om te gooien, omdat ik bang was dat ik een paard zou raken.' Later verplaatste het strijdtoneel zich naar het Rokin. 'Daar heb ik wel stenen gegooid.'

Waarom?

'Ik vond dat ons het democratische recht op demonstreren werd ontzegd. Waarom mochten we niet naar de Dam? Ik was echt kwaad, vond dat we in een politiestaat leefden.'

Achteraf spijt van dat stenen gooien?

'Ja, dat zou ik nu niet meer doen.'

Waarom niet?

'Geweld hoort niet thuis in een democratie. Zo simpel is het. De agenten waren weliswaar goed ingepakt, maar je gooide wel stenen naar mensen. Het blijft geweld.'

U was er ook bij toen de Lucky Luijk in 1981 werd herkraakt.

'Ik zat niet bij het organiserend comité, maar via netwerken wisten we dat die actie zou komen. We verzamelden ons met ik denk ongeveer tweehonderd mensen, met bivakmutsen, helmen en sommigen met knuppels. Ik had trouwens geen knuppel bij me. Het was echt een militaire operatie, zo heb ik het ervaren.'

U hoorde bij de zware jongens van de kraakbeweging.

'Op dat moment wel.'

Had het niet iets dierlijks, zo'n bestorming?

'Het rare was dat het niet vreemd voor me was. In mijn jeugd in de Maastrichtse wijk Nazareth was geweld nooit ver weg. Ik was wat je nu een hangjongere noemt. Problemen werden vaak met klappen opgelost.'

Hoe verliep die herkraak van de Lucky Luijk?

'We stormden met zijn allen het gebouw binnen. Ik was bij de eersten die naar binnen gingen. Ik stond tegenover een man met een bijl in zijn hand, een van de leden van de knokploeg die in het pand woonden. Gelukkig kozen ze al snel eieren voor hun geld. De overmacht van krakers was te groot. Uiteindelijk is er gelukkig weinig geweld gebruikt, toch heb ik er spijt van dat ik daar bij was. Ik heb bijgedragen aan het creëren van een klimaat waarbij de kans heel groot was dat er geweld zou worden gebruikt, dat het zou escaleren.'

U deed ook mee aan acties van Onkruit.

'Ik behoorde niet tot de kerngroep, maar ben wel drie keer mee geweest bij acties. Met een klein groepje zijn we naar een massaal bezochte vliegshow in Soesterberg geweest en daar hebben we vliegtuigen met verfbommetjes bekogeld. We belandden toen in een vechtpartij met tegenstanders en de politie heeft ons toen ontzet. Ook deed ik mee met de inbraak bij het Provinciaal Militair Commando in Amsterdam, waar gevoelige dossiers zijn buitgemaakt. Ik stond buiten op straat om documenten die naar buiten werden gegooid in plastic zakken te stoppen. Onkruit-activisten die binnen zaten, hebben echt gewacht op de politie, maar die kwam helemaal niet. Toen zijn ze maar weer gegaan. Ik zou nu niet meer inbreken, maar zo'n actie past wel in een democratie. Je mag inbreken of op een andere manier de wet overtreden om je punt duidelijk te maken, als je maar bereid bent je te verantwoorden voor de rechter. Dan kan het binnen de grenzen van de democratie worden opgelost. Als je drie keer wordt veroordeeld tot een gevangenisstraf stop je vanzelf, althans de meeste mensen.'

Bij de inbraak van Onkruit in 1985 bij het ministerie van Economische Zaken bleven de daders anoniem.

'En dat is het cruciale verschil. Daarom kan ik die inbraak achteraf ook niet goedkeuren.'
Waarom bent u uit de actiebeweging gestapt?

'De herkraak van de Lucky Luijk zat me sowieso niet lekker. En ik had een dik jaar later een traumatische ervaring toen Hans Janmaat in de Kamer werd geïnstalleerd. Samen met een zwarte vriend was ik naar een punkconcert in De Groote Keijzer. Daar waren zowel linkse punks en rechtse skinheads, dat liep door elkaar heen. Die rechtse skins waren zo blij met Janmaat, dat ze hun vreugde botvierden door mijn vriend in elkaar te slaan. Ik ben toen voor hem in de bres gesprongen en kreeg een stalen pijp op mijn voorhoofd. Ik ben toen in het ziekenhuis beland, aan die avond heb ik een flink litteken op mijn voorhoofd overgehouden.

Toen ik er zo slecht aan toe was, kwamen alleen mijn ouders, mijn vriendin en mijn beste vrienden op bezoek. Mijn vrienden uit de beweging lieten zich niet zien. En toen ik weer beter was, en weer in de kraakcafés kwam, werd al snel duidelijk dat ik niet moest zeiken. Ik was een slachtoffer van de strijd tussen links en rechts. Maar de strijd ging door. De beweging ging door een grens heen, geweld was ook voor links geen probleem meer. Die ervaring zette zich vast in mijn hoofd. Vanaf dat moment deradicaliseerde ik. Dat duurde nog een jaar of drie en toen heb ik de beweging helemaal de rug toegekeerd. Ik ging samenwonen en kreeg kinderen, het heilige vuur was weg. Toen ben ik echt gaan studeren en gaan terugkijken op mijn leven in de actiewereld. Toen ben ik ook een overtuigde democraat geworden. Maar de ervaringen die ik heb opgedaan in de jaren tachtig zijn wel belangrijk geweest in mijn wetenschappelijke ontwikkeling. Dat ik zelf een radicaliseringproces heb doorgemaakt, heeft me geholpen bij mijn recente onderzoek naar radicale moslims in Amsterdam.'

Zijn er parallellen?

'Absoluut. Niet alleen met moslimsradicalen, maar ook met rechtse radicalen van dit moment. Geenstijl lijkt meer op Bluf! dan ze toegeven. Ze zijn daar net zoals wij vroeger anoniem. Hebben datzelfde hysterische toontje.'

Bij Geenstijl en andere websites wordt regelmatig door bezoekers gedreigd met geweld. Is dat gevaarlijk?

'Je mag niet oproepen tot geweld. Dan overschrijd je de grenzen van de democratie. Mijn theorie is dat het mensen zijn die eenzaam op hun zolderkamertje doordraaien en in de anonimiteit van internet hun ongenoegen spuien. Ik heb geen glazen bol, maar er wordt een klimaat gecreëerd waarin het mogelijk is dat er een rechtse Volkert van der G. opstaat.'