‘Zomergasten’ leidt als een van de weinige culturele programma’s in dit tijdsgewricht nog tot heftige evaluaties.

Het concept is net zo Hollands als pakweg het Boekenbal, de Nacht van de Filosofie of de benoemde burgemeester. In vergelijkbare buitenlanden kijken ze er naar verluidt nogal van op: een hele televisieavond rond één gast? Hier weten we niet beter, onderhand al bijna een kwarteeuw lang.

En als ik me niet vergis, neemt de aandacht in de rest van de pers met het jaar alleen maar toe: speculaties over de gasten, officiële bekendmaking van de gasten, paginalange interviews, gewichtige voor- en nabeschouwingen. Ook varianten op het idee zijn reuze populair. Zo herinner ik me een serietje waarin Bekende Nederlanders fantaseerden over de fragmenten die zij op hun verlanglijst zouden zetten - mocht de redactie hen op een dag uitverkiezen. En vorig jaar werd youtubegasten.nl in het leven geroepen, een site waarop Onbekende Nederlanders hun favoriete filmpjes kunnen uploaden ('Bepaal zelf maar wat de beste, leukste en ontroerendste fragmenten zijn!'). Heel amusant.

Het format zelf lijkt intussen nog lang niet uitgewerkt. De eerste drie afleveringen van de nieuwste reeks trokken gemiddeld ruim 800.000 kijkers. Endemol zou er de neus voor ophalen, maar het zijn getallen waarvan ze bij de VPRO geloof ik doorgaans alleen kunnen dromen. Misschien nog opmerkelijker is dat Zomergasten als een van de weinige culturele programma's in dit tijdsgewricht tot heftige evaluaties leidt bij de koffieautomaat - de echte én de virtuele. Zo'n collectieve ervaring, kom daar nog maar eens om in almaar verder versnipperend medialand.

Zelf moet ik er, om de dichter Willem Kloos te parafraseren, altijd wél wat te lezen bij hebben. Maar met krant, blad of boek op schoot blijken die drie uur televisie ook dit seizoen beslist geen straf. Goddank bereidt presentator Jelle Brandt Corstius zich nu fatsoenlijk voor, goddank ontbeert hij nog steeds de loden ernst die zijn voorgangster Margriet van der Linden kenmerkte. Zijn toon is licht, de sfeer ontspannen. Bovendien blijft hij erbij kijken alsof hijzelf niet snapt waarom de eer juist hem te beurt is gevallen.

Vooral bij Marc-Marie Huijbregts pakte die houding wonderwel uit. De theaterman bleek innemend, bij vlagen ontroerend zelfs. Bijvoorbeeld toen hij de presentator licht wanhopig probeerde uit te leggen hoe het is om homoseksueel te zijn: 'De wereld is gemaakt voor blanke heteroseksuelen. De wereld is voor jou gemaakt.' Fraaie fragmentkeuze ook.

Minder gecharmeerd was ik van de avond met Dick Swaab. En dat lag niet alléén aan diens terughoudendheid. Juist nu deze bijkans heilig verklaarde neurowetenschapper eindelijk weerwoord krijgt - zie onder meer de recente aanval van Douwe Draaisma in de Academische Boekengids - had hij die óók verdiend aan deze tafel. Te gemakkelijk kwam de man weg met zijn we-zijn-ons-brein-evangelie.

Boeiender bleek de uitzending rond de stoere Indonesië-correspondente Step Vaessen, afgelopen zondag. Toch snakte ik ook hier bij tijd en wijle naar een kritisch vraagje, bijvoorbeeld over haar door en door Rousseauaanse blik op de eenvoudige, maar o zo gelukkige kampongmens. Over haar journalistieke ethiek trouwens evenzeer. Zo erkende ze na een fragment uit eigen werk lachend dat ze de confrontatie tussen tsunami-slachtoffer en burgemeester compleet in scène had gezet - een feitje dat ze in de reportage zelf onvermeld liet. Pardon?

Nu ja, het zijn smetjes op een tot nog toe alleraardigst seizoen. Ik zit de komende drie zondagen weer klaar. Met krant, blad of boek op schoot - dat wel.