06-03-2004
Door Eelco Bosch van Rosenthal

Midden jaren negentig was James Woolsey hoofd van de CIA, later onderzocht hij de verbanden tussen Saddam en ‘11 september’. De oud-spionnenbaas is altijd een fel pleitbezorger geweest van de oorlog tegen Irak en nuanceert de kritiek op de inlichtingendiensten. ‘Het was beter geweest als er minder over massavernietigingswapens was gesproken en meer over mensenrechten.’

De lawine aan slecht nieuws voor de herverkiezingscampagne van George Bush begon met een rapport van de Carnegie Endowment for International Peace. Begin januari publiceerde deze denktank een omvangrijk rapport waarin geen spaan heel werd gelaten van de Amerikaanse motieven voor de oorlog in Irak. Een week later sprak een docent van een opleidingsinstituut van het Pentagon van ‘een onnodige oorlog’. In de weken die volgden, gaven minister Powell en nationale-veiligheidsadviseur Rice blijk van zeldzame twijfel in het team van Bush. En dat allemaal nadat David Kay bij zijn afscheid als chef wapeninspecties de verwachting uitsprak dat er nooit verboden wapens in Irak zullen worden gevonden.

President Bush zag zich gedwongen een commissie in te stellen, de commissie-Silberman, die moet onderzoeken of de inlichtingendiensten hebben gefaald. Het Carnegie-rapport kwam alvast met een aanbeveling: laat de baas van de CIA, de zogeheten director of central intelligence (DCI), voortaan een onafhankelijke functionaris zijn in plaats van een politieke benoeming. Dan kan hij niet meer onder druk komen te staan van de president. Wat Silberman onder meer moet uitzoeken, is of het Witte Huis de huidige DCI, George Tenet, onder druk zette om informatie te verschaffen die een oorlog zou rechtvaardigen. Hetgeen Tenet natuurlijk ontkende in een haastig ingelaste toespraak.

Tenet hééft in elk geval toegang tot het Witte Huis, schampert James Woolsey (62), die tussen 1993 en 1995 aan het hoofd stond van the agency. Woolsey was net als Tenet een Clinton-benoeming, maar hij kreeg de man die hem aanstelde zelden te spreken. Toen een verwarde man in 1994 een klein vliegtuigje in het gazon van het Witte Huis boorde, ging in de hoofdstad de grap rond dat het Woolsey was, op zoek naar het oor van de president.

Wat is er misgegaan met de inlichtingendiensten?
'Het is nog te vroeg om dat te zeggen. Het interessante van de beweringen die nu niet lijken te kloppen, is dat ze erg gedetailleerd waren. David Kay zei dat er heel precieze aanwijzingen waren over specifieke wapens die naar specifieke Iraakse eenheden onderweg waren. Een aantal Iraakse generaals heeft getuigd dat, hoewel ze zelf geen massavernietingswapens hadden, andere eenheden wél over die wapens beschikten. Dat is allemaal heel precies, en het wekt de suggestie van een desinformatieprogramma. De vraag is: waarom zou Saddam zelfs tegen zijn eigen generaals hebben gezegd dat hij chemische wapens bezat, terwijl dat niet het geval was? Zoals Kay al opperde: mogelijk deed hij dat om zijn status te behouden in de Arabische wereld, en in zijn eigen land, bij de Koerden, die absoluut niet mochten denken dat hij de chemische wapens had opgegeven. Maar we weten het niet. Het zou ook kunnen dat Saddam genoeg wapens heeft opgegeven om een inspectie te overleven, en genoeg heeft overgehouden om mee af te schrikken. Een tactische zet. Het kan zijn dat de wapens vernietigd zijn, maar ze kunnen net zo goed naar Syrië zijn gebracht, zoals een Nederlandse krant heeft gesuggereerd.'

Woolsey doelt op het openingsartikel in De Telegraaf van 5 januari, waarin op gezag van de dissidente Syrische journalist Nizar Najoef de exacte bergplaatsen van gesmokkelde Iraakse verboden wapens in Syrië worden genoemd. Het artikel is gebaseerd op een onduidelijke, secundaire bron en deed geen enkel stof opwaaien, maar Woolsey haalt het een paar keer gretig aan. De oud-spionnenbaas was een van de felste pleitbezorgers van de oorlog. Hij werd ruim twee jaar geleden door het Pentagon – en in eerste instantie zonder medeweten van het State Department – ingeschakeld om naar verbanden tussen Saddam Hoessein en nine-eleven te zoeken. Al sinds 1993 pleitte Woolsey in het Congres en op de opiniepagina’s voor een regimewisseling in Bagdad, omdat Irak een bedreiging voor de wereldvrede zou vormen. Woolsey’s uitspraak dat de Irak-oorlog deel uitmaakt van een ‘Vierde Wereldoorlog’ tegen terreur veroorzaakte de nodige deining.

Het team van Kay heeft maandenlang onderzoek gedaan in Irak en concludeerde dat er geen directe dreiging uitging van het land.
'Maar Kay heeft nog geen algemene conclusies getrokken over de noodzaak van oorlog. En daar is hij ook niet voor aangesteld. De regering had een strategie waarmee ze in het najaar van 2002 naar buiten trad: een land met een programma voor massavernietigingswapens, dat zich ook nog eens heeft ingelaten met terroristische groeperingen én geleid wordt door een wrede dictator, zo’n land krijgt mogelijk te maken met een preventieve actie. Maar met betrekking tot Irak verzuimde de regering-Bush om alle drie de argumenten te gebruiken. In plaats daarvan hadden ze het alleen nog maar over de biologische en chemische wapens. Een stoel op drie poten staat steviger dan een stoel op één poot. Dat heeft de regering zich onvoldoende gerealiseerd.'

Dat is wel een erg magere verdediging voor een oorlog die al gevoerd is.
'Precies, en dus was het beter geweest als de regering minder vaak over massavernietigingswapens had gesproken en vaker over mensenrechten. Saddam was erger dan Milosevic! Twee miljoen doden versus tweehonderdduizend; en we hebben twee oorlogen met Milosevic uitgevochten, puur en alleen vanwege diens schending van de mensenrechten. Maar de regering gokte op de Iraakse massavernietigingswapens.'

En nu zakt Bush elke week iets verder in de peilingen.
'Ach, stel dat dat verhaal in die Nederlandse krant blijkt te kloppen, dan heb je weer een heel andere situatie.'

Verwacht u zo’n meevaller nog?
'Tenet zei het vorige week ook al: de enige manier om achter de waarheid te komen, is door met mensen te praten. Steeds meer Irakezen durven openlijk met ons te spreken, maar het blijft gevaarlijk. Een paar weken geleden werd nog een generaal vermoord die uit de school wilde klappen. Naarmate de veiligheidssituatie verbetert, zoeken meer mensen ons op en komen we meer te weten.'

Na de uitspraken van Kay zijn Powell en Rice zich al aan het indekken.
'Dat kunnen ze wel proberen, maar ook zij weten het niet. In zijn toespraak benadrukte Tenet iets dat Kay te makkelijk terzijde schoof: het feit dat de inspecties voor nog maar vijfentachtig procent voltooid zijn. Irak is zo groot als Californië. Irak heeft toegegeven dat het circa 8500 liter antrax in zijn bezit had. Als je daar poeder van maakt, past het in vier koffers. Hoeveel koffers cocaïne en marihuana ziet de Californische politie dagelijks niet over het hoofd.'

Die antraxclaim kan toch ook desinformatie zijn?
'Ook de VN-inspecteurs vermoedden dat Irak antrax had, misschien wel vijfentwintigduizend liter. In dat gat in de grond waar Saddam werd gevonden, had heel wat gepast.'

Worden de wapens nog gevonden?
'Dat hangt ervan af wat je met de wapens bedoelt. Bommen en granaten met gifgas? Ik denk niet dat die nog zullen opduiken. Maar kleine hoeveelheden antrax of zenuwgas, getuigenissen van mensen die claimen het vlak voor de oorlog vernietigd te hebben, of naar Syrië hebben gesmokkeld – dat is zeer goed mogelijk.'

Het nieuws is de afgelopen jaren gedomineerd door elf september en de oorlog in Irak. In beide gevallen heeft de regering-Bush na afloop een commissie ingesteld die de inlichtingendiensten moest onderzoeken.
'Zo doen wij dat. We do commissions. Er waren er zeven over Pearl Harbor.'

Maar twee keer een groot onderzoek naar de CIA...
'Luister, de CIA heeft heus wel fouten gemaakt. Het lijkt erop dat de nucleaire dreiging van Irak is overschat en het bereik van Iraakse raketten is onderschat. Maar er gaan veel verhalen over de CIA die niet kloppen. Met name met betrekking tot 11 september. De CIA heeft één grote vergissing gemaakt: het was twee van de kapers al in Maleisië op het spoor en verzuimde ze op een watch list te zetten. Maar de meeste kritiek op de CIA komt voort uit onwetendheid. De CIA de schuld geven van 11 september is krankzinnig. De logistieke planning gebeurde in Hamburg én in de Verenigde Staten – twee plekken waar de CIA niet spioneert. In Duitsland werkten we samen met de Duitse inlichtingendiensten en in Amerika spioneren we sowieso niet. Dat de cockpitdeuren zo slecht zijn, is niet de schuld van de CIA. Dat FBI-agenten verzuimden aan hun hoofdkwartier te rapporteren dat verdachte moslims vlieglessen namen, is ook niet de schuld van de CIA.'

Toch wordt er volop gespeculeerd over een reorganisatie van de geheime diensten.
'Vaak is het voldoende om even van stoel te wisselen, net iets anders naar de dingen te kijken. Een voorbeeld: in 1997 maakte de CIA een geruststellende analyse van het gevaar van langeafstandraketten van zogeheten schurkenstaten, zoals Noord-Korea. Volgens de CIA hoefden we ons weinig zorgen te maken. Toen kwam er een Congrescommissie, voorgezeten door Donald Rumsfeld – ik zat er ook in – en die begon CIA-agenten opnieuw te bevragen. Een nieuwe aanpak, en ze kwamen tot andere, meer alarmerende conclusies. En op dat moment schoot Pyongyang een raket over Japan heen, die in de Pacific belandde. De CIA had zich vergist, maar was tot een nieuw inzicht gekomen. Niemand werd ontslagen, er werden hooguit lessen getrokken voor de toekomst.'

En dat verwacht u ook van de commissie-Silberman?
'Laten we afwachten waarmee ze op de proppen komen. Maar eerlijk gezegd: er lopen al te veel onderzoeken naar de Irak-inlichtingen. Er zijn twee Congrescommissies, de CIA doet een eigen onderzoek, binnen de regering loopt een aantal onderzoeken en Charles Duelfer, die Kay heeft opgevolgd, is ook nog bezig. Misschien dat ze die commissies de tijd hadden moeten gunnen om hun werk af te maken, alvorens een nieuwe commissie in te stellen.'