Vrij snel na zijn lancering als nieuwe PvdA-leider bleek Job Cohen een acteur in het verkeerde toneelstuk. Hij had de verkiezingen van 2010 in moeten gaan als de grote tegenspeler van Geert Wilders: de man die verbindt en niet verdeelt. In plaats daarvan moest hij met Mark Rutte in de clinch over de sanering van de overheidsfinanciën, een strijd die hij gedoemd was te verliezen – al was de nederlaag, to his credit, uiteindelijk buitengewoon krap.

Sindsdien is er vaak gezegd: Cohen is de beste premier die we nooit hebben gehad. Zijn bedachtzame, afwachtende, vaak initiatiefloze stijl van politiek bedrijven past bij een bestuurder, niet bij de leider van de oppositie. Die kan geen speeches houden tegen polarisatie: hij moet onvermoeibaar ageren tegen het kabinetsbeleid – soms op het onredelijke af. En dat gaat Job Cohen vooralsnog niet bijster goed af. Zeker niet met tegenstanders als Mark Rutte (snel), Geert Wilders (grof) en Maxime Verhagen (niet te volgen).

Sinds dit weekend hebben de terreurdaden van Anders Breivik ook in de Nederlandse politiek de bordjes verhangen. Wilders bevindt zich in het defensief. Ook Rutte zit enigszins klem: als premier zal hij staatsmannelijk oproepen tot wederzijds begrip, maar hij doet ondertussen wel zaken met de 'beklaagde' Wilders. En Verhagen zal absoluut nergens zijn vingers aan willen branden, gezien de aanhoudende controverses in zijn achterban over samenwerking met de PVV. Is hij trouwens wel de leider van het CDA?

Deze omstandigheden kunnen gunstig uitpakken voor Job Cohen. Als burgemeester van Amsterdam was hij op zijn best bij grote, ingrijpende gebeurtenissen: de aanslagen van 11 september, de moord op Theo van Gogh, het huwelijk van Willem Alexander en Maxima. Dan bleek zijn rustige, redelijke stijl – die in Den Haag vooral wordt uitgelegd als 'zwak' – ineens een verademing ten midden van al het opgewonden gepolariseer.

Cohen reageerde geserreerd op de moordpartijen in Oslo en Utoya. Waar rechts-populistisch Nederland in 2002 ogenblikkelijk gilde dat 'de kogel' die Fortuyn doodde 'van links' kwam, sprak Cohen nu de woorden: 'Waar kogels in het spel zijn, is de rede weg.' Toegegeven, alle politieke leiders reageerden ingetogen. Maar terwijl Alexander Pechtold zich vermoedelijk een beetje in moest houden, en ook Emile Roemer niet helemaal geloofwaardig klonk, was de reactie van Cohen volkomen naturel. Hier sprak bijna weer de burgemeester die we tot 2010 kenden. En, hoe wrang het ook moge klinken: Cohen heeft op dit moment het meeste recht van spreken, als leider van de zusterbeweging van de getroffen Noorse Arbeiderpartiet.

Of Cohen enige politieke winst uit de Noorse verschrikkingen zal halen, is een ongepaste vraag. Toch zal hij vroeger of later beantwoord worden. Veel hangt af van hoe het Breivik-debat zich verder ontwikkelt. En veel hangt af van het optreden van Job Cohen zelf – zeker als straks de zomervakantie voorbij is. Maar deze omstandigheden – hoe droevig ook – zouden ideaal kunnen zijn voor een wederopstanding van het cohenisme.