30-08-2003
Door Harm Ede Botje

De aanslag op het VN-hoofdkwartier in Bagdad schokte de wereld. De dood van VN-gezant Sergio Vieira de Mello werd in de hele wereld veroordeeld. Hoe moet het nu verder met de wederopbouw van Irak? Isam al Khafaji was tot kort geleden een van de 140 Iraakse topadviseurs van de Amerikanen. Hij keerde gefrustreerd terug naar Nederland.

De Iraakse econoom Isam al Khafaji (53) woont in een kleine doorzonwoning vlak buiten Amsterdam. In de keuken kookt hij spaghetti. 'Ik heb het zo druk, mijn vrouw doet altijd alles in de huishouding. Vandaag wil ik haar verrassen.' In juli kwam Al Khafaji terug uit Bagdad na een verblijf van twee maanden. Hij maakte deel uit van de raad voor reconstructie en ontwikkeling van Irak. Die staat de Amerikanen bij met de wederopbouw van het land.

Vorig jaar vroeg de Amerikaanse overheid Al Khafaji deel te nemen aan bijeenkomsten waar adviseurs blauwdrukken opstelden voor het Irak na Saddam Hoessein. In achttien werkgroepen spraken ze over onderwerpen als de economie, de infrastructuur, de veiligheid en de overgang naar een democratisch land. Al Khafaji noemt zich met nadruk 'partijloos'.

Hij stamt uit een oude familie uit Bagdad ('we wonen al driehonderd jaar in de stad'). Zijn vader was topadvocaat, zijn oom een tijdlang de lijfarts van Saddam Hoessein. 'Ze hadden een afkeer van de Baath-partij, maar lieten dat naar buiten nooit merken,' zegt Al Khafaji. Zelf kreeg hij een speciale oorkonde van de dictator toen hij cum laude afstudeerde. Hij had communistische sympathieën en kwam steeds weer in aanvaring met de Iraakse autoriteiten. Al Khafaji ontvluchtte in 1978 het land. Na omzwervingen in de Arabische wereld belandde hij in 1994 in Nederland. Hij is gastdocent aan de Universiteit van Amsterdam.

Begin vorige maand legde Al Khafaji zijn adviseurschap in dienst van het Amerikaanse ministerie van Defensie neer. In een open brief die in verschillende buitenlandse kranten werd gepubliceerd, legde hij uit waarom: 'Ik neem ontslag met grote droefheid. Maar door dit te doen, kan ik Irak met een schoon geweten verlaten. Als ik langer was gebleven, had ik dat niet meer kunnen zeggen. Ik was bang dat mijn rol in de raad voor reconstructie zou afzakken van oprechte samenwerking tot collaboratie met de bezetter.' Hij beschuldigde de Amerikanen van 'arrogantie'.

Wat dacht u toen u de beelden zag van de aanslag op het VN-hoofdkwartier in Bagdad?
'Ik was zeer bedroefd. De Mello heb ik een keer ontmoet, een aantal van zijn medewerkers ken ik zeer goed. De Mello was de juiste man op de juiste plaats. Hij was eerlijk en fijngevoelig. Een groot diplomaat. Na tien jaar sancties hadden de VN geen goede naam meer bij de Iraakse bevolking. De Mello was in staat geweest het vertrouwen weer te herwinnen.'

Kofi Annan, de secretaris-generaal van de VN, zei meteen na de aanslagen dat de VN vastbesloten zijn te blijven. Terecht?
'Zeker, zeker. Als de VN vertrekken, geven ze het slechtst mogelijke voorbeeld. Dan doen ze precies wat de plegers van de bomaanslag voor ogen hebben.'

De Amerikanen overwegen de VN een grotere rol te geven. Is dat verstandig?
'Landen als Frankrijk, Rusland en Duitsland moeten dit moment gebruiken om te zeggen: jullie Amerikanen hebben vier maanden volgehouden dat jullie het alleen kunnen. Dat is op niets uitgelopen. Irak gaat de hele wereld aan. Wij willen meer zeggenschap.'

Bewindvoerder Paul Bremer zegt dat buitenlandse islamitische strijders en Saddam-aanhangers de aanslagen plegen. Is er sprake van een verzetsbeweging?
'Nee. Het zijn geïsoleerde individuen of kleine groepjes, die niet op brede steun kunnen rekenen van de bevolking. Wat mij angstig maakt, is dat het de gewone Irakezen de eerste dagen na de val van Saddam oprecht speet als een Amerikaan om het leven kwam. Nu laat het ze onverschillig, of ze zijn er zelfs blij om.'

Moeten de Nederlandse soldaten in het zuiden van Irak blijven, ongeacht de hoeveelheid aanslagen die worden gepleegd?
'Ja, natuurlijk. Ik zou willen dat er veel meer Nederlanders voor waren. Progressieve partijen als SP, GroenLinks en delen van de PvdA, die de hele tijd zeiden: we zijn tegen de oorlog, we zijn tegen de Amerikanen, moeten zich achter hun oren krabben. Nederland moet laten zien dat het ook mogelijk is samen te werken met de Irakezen, zonder arrogant te zijn.'

Wanneer ging het mis tussen u en de Amerikanen?
'Je kunt niet over "de Amerikanen" spreken. De ene Amerikaan vond het jammer dat ik wegging, omhelsde me en gaf toe dat ze zich als bezetters opstelden. Anderen zeiden dat ik moest wachten, dat het beter zou worden. En er waren ook heel jonge bureaucraten die niets van het land wisten en alleen maar in Irak werkten omdat het goed op hun cv zou staan. Hoe meer je in details treedt, hoe minder je kunt generaliseren.'

Maar nogmaals, wanneer ging het verkeerd?
'Al voor vertrek vanuit Washington waren er irritaties. Bagdad was al gevallen, maar wij mochten niet vertrekken. De hotels in Koeweit waren vol, de veiligheidssituatie was nog niet gegarandeerd. Ik heb op een gegeven moment namens de groep een brief geschreven, waarin ik erop wees dat we geen toeristen waren. Dat het juist onze taak was om in de eerste weken na de val van de dictatuur een belangrijke rol te spelen bij het leggen van contact met de Iraakse bureaucratie.'

En toen jullie in Bagdad aankwamen?
'De Amerikaanse generaal Jay Garner was toen nog de bewindvoerder. We sliepen en werkten in een van de presidentiële paleizen. Vanaf de eerste dag maakte Garner duidelijk dat we ons niet te veel moesten voorstellen van ons werk. Hij zei: "Jullie geven alleen adviezen als daarom gevraagd wordt. En iemand die bezwaren maakt, kan rechtsomkeert maken en het eerste vliegtuig naar huis nemen."'

Vorig jaar schreef u samen met uw collega's op uitnodiging van de Amerikanen een stapel rapporten speciaal voor de overgangssituatie. Wat is daarmee gebeurd?
'Ze gingen over de elektriciteitsvoorziening, het water, de olie, de veiligheidsvoorziening, alle onderwerpen die nu zo belangrijk zijn. De mensen die ze schreven, waren zeer deskundig en vertrouwd met de onderwerpen. Maar we hoorden er niets meer van. Die rapporten zijn in het Witte Huis in een la verdwenen.'

Verbeterde de werkrelatie met de Amerikanen niet na verloop van tijd?
'Nee, in het geheel niet. De groep adviseurs werd verdeeld over de ministeries. Ik was een van de mensen die in het centrum zaten en moest overzien wat de anderen allemaal deden. Dat kon Garner niet accepteren, dat een Irakees op gelijk niveau opereerde met Amerikanen. Wij zijn immers minderwaardig. We zagen op televisie hoe Garner en later Bremer allerlei beslissingen namen waar wij absoluut niets van wisten.'

Bent u per definitie anti-Amerikaans?
'Absoluut niet, ik heb jarenlang met de Amerikanen samengewerkt. Aan de retoriek dat de Amerikaanse aanwezigheid in Irak een bezetting is, doe ik niet mee. Laten we niet uit het oog verliezen dat er een einde is gekomen aan de tirannie. Hoe slecht het in Irak ook gaat, het is beter dan onder de dictatuur. Ze hebben geen slechte bedoelingen. Er is geen sprake van een grote samenzwering om het land leeg te halen. Maar de Amerikanen zijn wel onwetend en arrogant.'

Irakezen in de straten van Bagdad klagen over de onveiligheid en het gebrek aan elektriciteit.
'Het dagelijkse leven is slechter dan voor de oorlog. Maar er is vooruitzicht op groei en ontwikkeling en dat ontbrak totaal onder Saddam. Toen was het leven uitzichtloos. We hebben nu honderdtwintig kranten. Het is een chaos, maar een prachtige chaos na vijfendertig jaar tirannie. We zitten midden in de overgang naar de vrijheid.'

Verbeterde de werkverhouding tussen de Iraakse adviseurs en de Amerikanen na de komst van Paul Bremer?
'Tijdens een bijeenkomst met Bremer heb ik nogmaals de klachten over de gebrekkige samenwerking namens de adviseurs verwoord. We voelden ons geen partners maar ondergeschikten. We zaten in het hart van de beslissingsprocessen, maar wisten niet wat er speelde. Daarop gaf hij geen enkele reactie. Ik heb daarna The Was-hington Post gebeld. Nadat in die krant op basis van mijn informatie een alarmerend artikel was verschenen, kreeg ik nog steeds geen respons van de verantwoordelijke autoriteiten. Toen dacht ik: hou jezelf niet voor de gek. Ik wilde mijn reputatie niet verliezen en eindigen als een schaamlap voor een bezettingsmacht.'

Wat is de grootste fout die de Amerikanen hebben gemaakt?
'De ontbinding van het Iraakse leger. In één klap kwamen vierhonderdduizend mensen op straat te staan. Mensen die gezinnen moeten onderhouden. Het was een domme, arrogante beslissing, genomen op advies van mensen die de realiteit niet kennen. Ze hebben mensen op straat gezet die goed met wapens kunnen omgaan. Vind je het gek dat er aanslagen gepleegd worden?'

Paul Bremer wil niet samenwerken met mensen die verbonden waren met het regime van Saddam Hoessein. Is dat verstandig?
'Bij de voorbereidende werkgroepen in Amerika waren er al twee kampen. Het ene kamp zei: het regime van Saddam Hoessein bestaat uit nazi's. Iedereen die meewerkt is ook een nazi. Dat heb ik altijd onzin gevonden. Irak heeft al drieëntachtig jaar een staatsapparaat. Hoe corrupt, slecht of inefficiënt die staat ook werd geleid, er zijn zeer bekwame ambtenaren op de ministeries en ervaren officieren in het leger, mensen die ondanks de dictatuur hun werk goed probeerden te doen. Kijk naar mijn zuster, een uitstekende econoom. Zij had een hoge functie op een ministerie, maar zij is daarmee nog geen collaborateur. Met dat soort mensen moet je samenwerken, zij weten hoe de verhoudingen binnen een ministerie liggen. Vervolgens moet je heel nauwkeurig gaan screenen wie wel en wie niet eerlijk en oprecht is. Zet vervolgens de namen van de mensen met wie je wilt werken in de krant. Dan zullen zich gauw genoeg burgers melden die belastende informatie hebben. Maar als je zo wilt werken, moet je Irakezen vertrouwen en dat doen de Amerikanen niet. Zij komen zomaar binnenlopen en zeggen: we beginnen helemaal opnieuw, zoals ze dat nu proberen te doen met de politie. Daarvoor betalen we nu de prijs: onveiligheid en toenemende misdaad.'

Er wordt vaak gezegd dat de Amerikanen uit zijn op economisch gewin. Heeft u daar iets van gemerkt?
'Nogmaals, ik geloof niet in een groot complot om Irak leeg te halen. Maar er zijn natuurlijk wel Amerikaanse bedrijven die proberen geld te verdienen en daarbij steun krijgen van de overheid. Het bedrijf Halliburton, waar vice-president Dick Cheney vroeger werkte, speelt daarbij een grote rol. Dan komt de kwalijke kant van de Amerikanen naar boven. Het zorgwekkendste voorbeeld is het getouwtrek rond de mobiele telefonie. In de Verenigde Staten hebben ze het dcma-systeem dat verder alleen in Zuid-Korea en China wordt gebruikt. De rest van de wereld, ook het Midden-Oosten, heeft het gsm-systeem. Toch proberen de Amerikanen hun systeem aan Irak op te dringen. De vertegenwoordigers van het bedrijfsleven hebben hun lobbyisten al gestuurd.'

Op de cover van 'The Economist' staat deze week een zwoegende, zwaarbepakte Amerikaanse soldaat. De kop luidt: 'Wijs me de weg naar huis.' Wat zal er gebeuren als de Amerikanen toch opeens vertrekken?
'Wij, de democratisch georiënteerde Irakezen, zitten in een weinig benijdenswaardige positie. We worden gesteund door een Amerikaans regime waar ik niet dol op ben. Maar als het democratische experiment in Irak mislukt, zal dat verschrikkelijke consequenties hebben voor de regio en de wereld. In Irak en de rest van de Arabische regio heerste de afgelopen decennia de doctrine dat alles wat uit Amerika en Europa komt gevaarlijk is en onderdeel van een complot. Er bestaat een soort genetische haat tegen het Westen. AIs de Amerikanen vertrekken, zullen de islamisten, marxisten, nationalisten opstaan en zeggen: zie je nou wel. Openheid, liberalisme, westerse waarden leiden nergens toe. Laten we teruggaan naar onze eigen wortels. Dan zou de enige kans voor de regio zich open te stellen, in cultureel en politiek opzicht, voorbijgaan. Op de ministeries in Bagdad kwam ik mensen tegen die me tot tranen toe roerden. Ze zeiden: laat ons niet in de steek. We willen niet opnieuw een dictator. Dat is het verschrikkelijkste wat zou kunnen gebeuren.'

Gaat u terug naar Irak?
'Deze week ga ik naar New York om lezingen te geven. Ook heb ik een afspraak met de buitenlandcommissie van de senaat. Verschillende organisaties hebben me banen aangeboden in Irak. Zodra ik een contract heb getekend, ga ik terug naar Bagdad. Het huis wordt nu opgeknapt. Het is mijn droom een wetenschappelijk instituut op te zetten, ik ben nu bezig een comité van aanbeveling te formeren. Ik wil ook een Iraakse variant van bladen als The New York Review of Books of Le Monde Diplomatique gaan uitbrengen.'

Toen ik u voor de oorlog interviewde, droomde u hardop van een Zuid-Korea aan de Golf. Gelooft u daar nog steeds in?
'Daar droom ik nog altijd van. We hebben de potentie. Er is olie, er zijn veel goed opgeleide mensen, er is een staatsstructuur hoe corrupt en misdadig die de afgelopen vijfentwintig jaar ook was. Ondanks alles blijf ik optimistisch over de toekomst.'