02-08-2003
Door Harm Ede Botje en Geneviève van Velzen

'Neem afstand van de islam,' raadde Ayaan Hirsi Ali haar vroegere geloofsgenoten aan. Dat is eenvoudiger gezegd dan gedaan. Afvallige moslims zijn schaars, en moslims die willen praten over hun leven zonder Allah zijn nog veel schaarser. Drie vrouwen en een man vonden de moed: 'Ik ben pas echt vrij als mijn ouders overlijden.'

Ayaan Hirsi Ali heeft het druk. De VVD-politica drinkt gehaast een glaasje cola in de bar van het Haagse perscentrum Nieuwspoort. De bodyguards die haar beschermen sinds ze openlijk afstand nam van de islam volgen haar nog steeds als een schaduw. Het is nu bijna een jaar geleden dat Hirsi Ali een storm van kritiek over zich heen kreeg. In september 2002 zei ze in het televisieprogramma Rondom 10 dat ze niet meer in Allah geloofde. Een paar maanden later volgde het geruchtmakende interview in Trouw waarin ze de profeet Mohammed 'een tiran' en 'een perverse man' noemde.

Hirsi Ali riep moslims op om ook afstand te nemen van de islam. Maar er kwam nauwelijks bijval uit moslimkringen. 'Mensen zijn bang voor uitstoting,' zegt Hirsi Ali nu. 'In de koran staat immers de doodstraf op afvalligheid.' Onlangs ontmoette de policita 'een hartstikke leuke' Marokkaanse horecaonderneemster die stevige uitspraken deed over de positie van de vrouw binnen de islam. 'Waarom meng je je niet in de discussie?' vroeg Hirsi Ali. De vrouw twijfelde. Ze had zich niet lang daarvoor in het openbaar uitgelaten over het geloof en 'een dag later stonden jongetjes met scooters' voor het restaurant. 'Zij vond dat een te hoge prijs voor haar deelname aan het debat,' zegt Hirsi Ali. 'En zoals zij zijn er velen.'

Als er al islamieten zijn die hun geloof verlaten, dan zijn het er niet veel. Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) deed drie jaar geleden onderzoek naar de secularisering in Nederland. Die bleek onder islamieten minimaal te zijn. 'De Nederlandse islam biedt een aanblik van sterk traditionele religieuze groepen met een intensieve sociale controle. Deze verhindert ontkerkelijking, als islamieten daar al toe geneigd zijn,' schreef het SCP in het onderzoeksrapport. Een enquête onder scholieren wees wel uit dat 'een zekere mate van geloofsafval in de toekomst niet mag worden uitgesloten'.

Tot nu toe is de schrijver Hafid Bouazza Hirsi Ali's enige openlijke medestander. Bouazza verzet zich tegen 'politiek correcte Nederlanders' die vinden dat 'ze islamieten respect verschuldigd zijn omdat ze een andere cultuur hebben'. Bouazza is in Portugal om een boek te schrijven. Per e-mail laat hij weten dat het 'bijzonder belangrijk' is als mensen ervoor uitkomen dat ze de islam vaarwel zeggen. 'Moslims moeten leren elkaar los te laten. Er zal geen Marokkaan te vinden zijn die niet klaagt over de verstikkende sociale controle. Islamieten moeten niet emanciperen maar individualiseren.' In het recent uitgekomen boek Leven zonder God van Harm Visser zegt Bouazza over de angst van moslims om openlijk kritiek te hebben op hun geloof: 'Het is toch van de ratten besnuffeld dat je daar in Nederland bang voor moet zijn? Maar ja, Nederlanders houden zich liever van de domme in plaats van op te komen voor die afvalligen. Nederland zou eens met de vuist op tafel moeten slaan en zeggen: dit is een seculiere staat, dus kunnen we onder geen beding tolereren dat er onder afvalligen die angst bestaat.'

Het blijkt niet makkelijk Nederlandse moslims te vinden die net als Hirsi Ali en Bouazza afstand durven nemen van hun geloof. Men was bang 'voor ruzie in de familie' of 'bevreesd zakenrelaties te verliezen'. Maar er waren ook ex-moslims die wel wilden praten, graag zelfs.

De dichter en welzijnswerker Naji Rahim (36) ontvangt ons in zijn flat in Zoetermeer die uitkijkt op een nieuwbouwwijk. De leuning van de bank is kaal gekrabd door de kat, op tafel staat een volle asbak, daarnaast een pakje shag. Op een plankje in de boekenkast ligt een stapel doosjes met pillen. 'Dat zijn mijn slaapmiddelen,' zegt Rahim. 'Ik heb nog steeds heel erge nachtmerries. Zonder slaapmiddelen en antidepressiva lig ik de hele nacht wakker.'

De Irakees heeft een bewogen leven achter de rug. Hij vocht aan het front tijdens de Iran-Irakoorlog, werd gemarteld in de gevangenissen van Saddam Hoessein, en bracht drie jaar door in een vluchtelingenkamp in Saoedi-Arabië, midden in de woestijn. De Saoediërs schoten iedereen neer die uit het met prikkeldraad omringde kamp probeerde te ontsnappen. De vluchtelingenorganisatie van de Verenigde Naties zorgde er uiteindelijk voor dat Rahim werd uitgenodigd naar Nederland te komen.

Hij vindt zijn nieuwe vaderland 'fantastisch'. Tijdens het interview zegt Naji een paar keer: 'Wat is het heerlijk om zo'n gesprek over het geloof met jullie te voeren. In Irak kan dat niet. Daar moet je altijd oppassen.'

Rahim noemt de islam 'ziekmakend'. Hij heeft respect voor Ayaan Hirsi Ali. 'De Arabische wereld heeft mensen zoals zij nodig. Misschien zullen vrijdenkers om het leven worden gebracht, maar op den duur is de ontkerkelijking in het Midden-Oosten niet te stoppen,' zegt Rahim hoopvol. 'Als de dictatoriale regimes vallen, en er net als in Nederland vrijheid bestaat, weet ik zeker dat veel moslims de islam zullen afzweren.'

Rahim groeide op in Basra. Zijn familie was streng-religieus en op school kreeg hij, zoals alle Iraakse kinderen, islamitisch onderwijs. Zijn vader sloeg hem als kleine jongen omdat hij niet mee wilde naar de moskee. 'Ik had wel een voorstelling van Allah; een oude man, die je alles geeft wat je wilt,' zegt Rahim. 'Iemand die je genade schenkt als je iets fout doet.' Maar op de lagere school begon hij te twijfelen. Neem bijvoorbeeld zijn tante, die regelmatig werd mishandeld door haar man. 'Ik was een kind, ik zag haar blauwe plekken. De familie beschouwde de man als een goede moslim, die de eer van mijn tante beschermde. Toen dacht ik al: dit is krankzinnig.'

Tijdens zijn jeugd zag Rahim ook hoe een buurjongen de eer van zijn familie wilde redden. Zijn zuster was een verboden relatie aangegaan met een man. 'Hij had haar aan stukken gesneden, waarna hij het lijk op de stoep voor het huis legde, zodat iedereen het kon zien. Verschrikkelijk. Ik moest er van overgeven.' Rahim neemt een haal van zijn sjekkie en zegt: 'Er wordt vaak beweerd dat dit soort uitwassen niets met de islam te maken hebben, maar met de cultuur. Dat vind ik onzin. Islam en cultuur zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.'

Op de middelbare school begon Rahim te rebelleren. Hij trok op met communistische medescholieren, las boeken van Nietzsche, Marx en Sartre en concludeerde: er is meer in de wereld dan Allah en de islam. Rahim stopte met bidden en begon te drinken in de cafés langs de Eufraat. 'Mijn vader rook een keer de bierwalm toen ik thuis kwam. Hij sloeg me in mijn gezicht en vroeg waarom ik niet bad. Waarom ik de koran niet las en met die communistische jongens omging. Ik schreeuwde: "Jouw Allah is niet mijn Allah, ik geloof er niet in."' De consternatie in de familie was groot. 'Mijn ouders, broers, neven en nichten, ze zeiden allemaal dat ik de weg van satan had gekozen.'

Rahim is nooit meer op zijn besluit teruggekomen. 'Hoe ouder ik word, hoe meer ik in mijn overtuiging word gesterkt. Als ik bijvoorbeeld naar documentaires kijk over de evolutie, kan ik niet anders concluderen dan dat het verhaal van Adam en Eva (dat ook in de koran staat – HEB, GV) totale onzin is.'

Rahim praat zelden met moslims over zijn afvalligheid. 'Dat is gevaarlijk. Je kunt echt vermoord worden. In sociaal opzicht ben je als afvallige minder dan een hond.' Dat hij beter zijn mond kon houden, ontdekte hij aan het front tijdens de oorlog tegen Iran. 'Ik was net terug van de voorste linies,' zegt Rahim. 'We hadden lijken vervoerd. Je wist nauwelijks welk hoofd bij welke romp hoorde. Ik was moe en wilde gaan slapen. Dat lukte niet, want naast mij zaten mannen hardop te bidden. Ik werd boos, gooide alles eruit, en zei op hoge toon dat ik niets had met Allah. Een van de mannen werd kwaad en er ontstond een vechtpartij. Over het geloof! Kun je het je voorstellen?'

Als het over de positie van de vrouw in de islam gaat, raakt Rahim pas echt opgewonden. 'Het is pure discriminatie,' zegt hij, terwijl hij uit zijn stoel omhoog komt. 'De vrouw is een lichaam en verder niets. Alle gedachten komen van de man, staat in de koran. Wat is dat nou? Een vrouw mag alleen maar gehoorzaam zijn. Dat is niet meer van deze tijd. Ik heb daar echt moeite mee. De islam is een onderdrukkende religie. Je mag niet twijfelen, niet nadenken. Die totale kritiekloosheid leidt tot niets anders dan domheid.'

Het is geen fabeltje dat mensen die zich kritisch uitspreken over de islam, gevaar lopen. Tegen de schrijver Salman Rushdie werd een fatwa – een terdoodveroordeling – uitgesproken door de Iraanse ayatollah Khomeini na de publicatie van zijn boek De duivelsverzen. Hij moest jarenlang onderduiken. De Egyptische schrijver en nobelprijswinnaar Naguib Mahfouz kreeg een mes in zijn keel van een fanatieke gelovige en raakte zwaargewond. De kritische islamgeleerde Nasr Abu Zeid werd door Egyptische fundamentalisten aangeklaagd omdat hij de islam had beledigd. Hij werd als ongelovige gedwongen van zijn vrouw te scheiden. Islamitische vrouwen mogen immers niet getrouwd zijn met afvalligen. Hij ontvluchtte zijn land en doceert nu aan de universiteit van Leiden. Ook de Egyptische feministe Nawal Al Sadawi moest van fundamentalisten scheiden van haar man. Deze beslissing werd uiteindelijk door de rechtbank voorkomen.

Onlangs verscheen in de Verenigde Staten Leaving Islam. Auteur Ibn Warraq ('zoon van een boekhandelaar' in het Arabisch) schrijft onder pseudoniem. Hij publiceerde eerder het boek Waarom ik geen moslim ben, en beheert een website (secularislam.org) waarop ex-moslims hun verhaal kwijt kunnen. De afvalligen in Leaving Islam zijn zonder uitzondering hoger opgeleid, net als de Nederlandse ex-moslims. 'Wat het meest opvalt,' schrijft Warraq in zijn inleiding, 'is hun moed, en hun voornemen de waarheid te vertellen. Ze zijn bereid hun vrienden en familie kwijt te raken, en om de eenzaamheid het hoofd te bieden. Hun beslissingen nemen ze niet zomaar, die zijn het onontkoombare resultaat van rationele denkprocessen.'

Antwerpen, een druilerige dinsdagmiddag. Nadia Abdelouafi (25) woont met haar vriend in een ruim appartement in de joodse wijk. Midden in de woonkamer hangt een babyzitje met lange koorden aan het plafond. Dochter Lila is twee maanden geleden geboren. Abdelouafi is actrice en maakte afgelopen seizoen de voorstelling Wraak, mijn nooit gelezen brief over de moeizame relatie met haar moeder en de rol van vrouwen binnen de Marokkaanse gemeenschap.

De theatermaakster voelt zich verwant met de schrijver Bouazza, een kennis van haar. 'Net als hij ben ik van mening dat mensen zich niet moeten verbergen. Niet hypocriet doen. Ik had ja knikkend tegenover mijn moeder kunnen zitten. Maar ik ben altijd eerlijk geweest tegenover mezelf. In de islam heb ik nooit geloofd. Ik ben mijn eigen weg gegaan.' Maar Abdelouafi heeft voor haar vrijheid een hoge prijs betaald. Ze heeft geen contact meer met haar moeder en oudste broer.

Ze is in België geboren. Haar vroege jeugd verliep moeizaam. Er waren veel spanningen in het gezin. 'Mijn vader sloeg mijn moeder bont en blauw.' Maar nadat haar ouders waren gescheiden brak een rustiger tijd aan. Ze was 'relatief gelukkig' van haar zesde tot haar twaalfde. 'We werden niet islamitisch opgevoed, we woonden als enige Marokkanen in een klein dorp. Toen mijn broer in Antwerpen op school ging, lachten zijn nieuwe vrienden hem uit. Hij was Marokkaan, maar wist niets van de koran en de islam. Mijn broer moest beter op me letten, zeiden ze. Ik mocht na schooltijd niet meer naar buiten en zeker niet met jongens omgaan.' Niet alleen haar broer, ook haar moeder maakte zich opeens ernstige zorgen om haar eer. Abdelouafi snapte er niets van. Op school was ze volop bezig met theater, iets wat thuis ook niet in goede aarde viel. 'Ze vonden dat theater iets was voor hoeren. En zo denken ze er nog steeds over.' De actrice in spe besloot zich te verzetten tegen het nieuwe regime. Regelmatig vielen er klappen. Op een avond, toen Adbelouafi thuis kwam uit de stad, was haar broer razend. 'Hij begon mij weer eens te slaan. Ik liep naar de keuken, pakte een mes en stak hem in blinde woede in zijn zij.' Ze rende in paniek het huis uit om nooit meer terug te keren. Ze vond onderdak bij een regisseuse met een tienerdochter.

Een jaar geleden raakte Abdelouafi zwanger. Ondanks de slechte verhouding met haar moeder nam ze contact met haar op. Het gesprek verliep ontluisterend. '"Wanneer laat je het aborteren?" vroeg mijn moeder. "Jij met een christelijke jongen, en je bent nog niet getrouwd. Wat moet ik tegen de familie zeggen." Ik was geschokt en hing op. Voor mij was het over. Ze heeft zich nooit verontschuldigd.'

Abdelouafi is verontwaardigd over de achtergestelde positie van de vrouw in Marokkaanse gezinnen. 'In het Marokkaans heb je spreekwoorden als "een vrouw zonder schaamte is als een gerecht zonder zout". Verschrikkelijk. Vrouwen staan altijd onder toezicht van de man. Eerst van haar vader en haar broers, dan van haar echtgenoot. Misstanden worden hier nog te veel met de mantel der liefde bedekt. Zo van: vrouwen worden geslagen, maar dat hoort bij de islamitische cultuur. Het is goed dat Ayaan Hirsi Ali en Pim Fortuyn de discussie op gang hebben gebracht. Soms moet je provoceren. Je moet heel duidelijk zeggen wat er aan de hand is.'

Maar is het niet moeilijk om je familie niet meer te zien? 'Het is pijnljk om te breken. Mijn kleine broertje zie ik af en toe nog wel. Gelukkig heb ik veel vrienden, onder wie een enkele Marokkaan. Ik voel me een wereldburger. Nu heb ik mijn eigen gezin. Met mijn vrienden erbij vormen we een alternatieve familie. Uiteindelijk is dat veel aangenamer. Je hebt ze zelf uitgekozen.'

Naji Rahim en Nadia Abdelouafi vinden het geen probleem om met naam en toenaam genoemd te worden. Voor Aisha ligt dat anders. De negenentwintigjarige IT-specialiste woont met haar Nederlandse vriend in een middelgrote stad. Haar ouders weten van niets. 'Als ik met mijn naam en foto in de krant kom, ben ik mijn leven kwijt,' zegt ze. 'Dan kan ik wachten op de grote explosie. Het zal leiden tot een breuk met mijn ouders. Ik rook, drink, eet varkensvlees, de koran raak ik niet aan en de ramadan laat ik voor wat het is. De islam zegt mij niets. Ik woon al jaren ongetrouwd samen. Mijn ouders zijn analfabete Berbers. Ze begrijpen mijn leven niet, kunnen het niet begrijpen. Naar mijn dagelijkse beslommeringen vragen ze nooit. Ze willen er niets van weten, anders moeten ze me verstoten om hun eer te redden ten opzichte van de rest van familie. Ik ben pas echt vrij als mijn ouders overlijden.'

Ook Aisha werd streng opgevoed. Ze heeft drie broers en drie zusters. Haar vader werkte in de jaren zeventig als gastarbeider en zat jaren in de WAO. Hij is geen rechtlijnige moslim, haar moeder wel. Naar feestjes gaan was er dan ook niet bij. Ook bij jaarlijkse schoolreisjes moest ze verstek laten gaan onder druk van vooral haar moeder. 'Toen ik vijftien was, zoende ik met een jongen,' vertelt ze. 'Daar kwamen mijn ouders achter. Het was hel. Elke avond kreeg ik preken.' Aisha verzette zich met succes tegen de pogingen van haar ouders om haar op haar zestiende uit te huwelijken.

Anders dan Abdelouafi, die met veel kabaal het huis uitging, bleef Aisha thuis en smeedde in het geheim haar eigen plannen. Ze kreeg steun van haar leraren op de middelbare school die haar aanmoedigden om te gaan studeren en op kamers te gaan. Aisha's middelste broer vond dat een slecht idee. 'Hij verzekerde me dat ik nooit uit huis kon. Ik schrok zo dat ik wekenlang niet heb gegeten. Mijn moeder gaf ten slotte toch toestemming.'

Sindsdien leeft Aisha haar dubbelleven. Elke zaterdag gaat ze naar haar ouders. Ze helpt met het invullen van formulieren, en tolkt bij gesprekken met de huisarts. 'Naar Marokkaanse begrippen ben ik een oude vrijster en krijg ik automatisch de taak mijn ouders bij te staan,' zegt ze lachend. 'Gelukkig bemoeien ze zich niet meer met mijn liefdesleven. Ze hebben me opgegeven.' Een paar broers en zusters weten hoe ze leeft, maar zullen dat nooit aan hun ouders vertellen. Het gaat zelfs zover dat Aisha haar lievelingszuster niet bij zich over de vloer wil hebben. 'Hoe minder ze weet van mijn leven, hoe minder ze aan mijn zwager kan vertellen.' Ze geeft toe dat ze een verknipt leven leidt, maar het kan niet anders. 'Ik heb veel bereikt, je moet niet alles willen. Kinderen neem ik voorlopig niet, dat is met mijn gescheiden levens veel te ingewikkeld. Mijn vriend begrijpt mijn situatie, we zijn al tien jaar bij elkaar.'

Ook Aisha juicht het optreden van Ayaan Hirsi Ali toe. 'Ik vind dat je mag zeggen wat je op je hart hebt. Dat islamieten terugblazen verbaast me niet. Ze willen discussies altijd in de kiem smoren.' De IT-specialiste verbaast zich over de jonge moslima's die niet in opstand komen tegen hun traditionele ouders. 'Hoe kan het nu dat ze zich niet verzetten? Dat ze trouwen met een Marokkaan en een miezerig leven tegemoet gaan? Kijk naar mijn zuster. Diep in in haar hart wil ze anders, maar ze heeft acht kinderen en kan niet meer terug. Ik heb geen Marokkaanse vriendinnen. Ik mijd ze.' Aisha noemt de islam 'een hypocriet geloof', waarvan alleen mannen voordelen hebben. 'Het is mij een doorn in het oog dat meisjes een partner uit Marokko halen. Dat heeft niets met liefde te maken. Ik ben het eens met maatregelen om die importhuwelijken te ontmoedigen. Mensen moeten leven naar westerse normen en waarden.'

Niet alle afvalligen kiezen voor een leven als atheïst. Er zijn ook islamieten die overgaan tot het christendom. In Leaving Islam komen verschillende bekeerlingen aan het woord. Warraq schrijft: 'De getuigenissen over bekeringen tot het christendom zijn soms huiveringwekkend. Het zijn eerlijke persoonlijke verhalen over diep religieuze ervaringen.' Warraq, die zelf een overtuigd atheïst is, voegt er vilein aan toe: 'Niettemin zijn de getuigenissen soms vreselijk sentimenteel, en wordt er veel gedweept over vrede, harmonie en de liefde van Christus.'

Terwijl in Nederland en de rest van de westerse wereld niemand raar opkijkt als mannen en vrouwen zich bekeren tot de islam, ligt dat andersom veel moeilijker. In Saoedi-Arabië zijn kerken taboe, in Iran is de bijbel een verboden boek. In Koeweit werd in 1996 de bekeerde Robert Hussein voor de rechter gesleept wegens afvalligheid. Met hulp van christelijke organisaties vertrok hij naar de Verenigde Staten. 'Het is mijn droom dat het volk van Koeweit op een dag vrij zal zijn,' schreef Hussein in zijn autobiografie. 'Niet alleen van het dictatoriale regime van de emir, maar vrij is om te onderzoeken, te denken en de waarheid te vinden.'

Ook in Nederland wonen voormalige moslims die zich tot het christendom hebben bekeerd. Een van hen is de Iraanse S. v. d. T., getrouwd met de Nederlandse R. Ze hebben een zoontje van negen maanden, D. Hij zit kraaiend van plezier in een kinderstoeltje met zijn mond vol Brinta-pap. Ze wonen in een onopvallende straat, schuin tegenover een grote Turkse moskee.

S. v. d. T. was de afgelopen jaren zoekende. 'Ik was bezig met new age, positief denken en meditatie. Met een groepje vrouwen kwamen we regelmatig bij elkaar. Toen de bijbel aan bod kwam, heb ik die in één keer uitgelezen.' Ze is afkomstig uit een niet-extreem gelovig gezin en woonde in Teheran. 'Zoals veel pubers was ik onrustig van binnen. Door vroom te zijn dacht ik dichter bij Allah te komen.' Ze ging vijf keer per dag bidden, droeg tot verbazing van haar familie zelfs binnenshuis een hoofddoek, en werd op school voorzitter van een islamitsche vereniging. 'De schoolleiding moedigde me aan in mijn fanatisme. Maar hoe meer islamitische lectuur ik las, hoe meer vragen er bij me opkwamen.'

Ook zij stoort zich aan de ondergeschikte positie van de vrouw in de islam. 'In de koran staat dat vrouwen de helft van de hersenen hebben van een man. Ik heb een broer die drie jaar jonger is. Als ik naar hem keek, wist ik dat dat niet klopte. Ik was niet dommer dan hij, dat geloofde ik niet. Maar het stond wel in de heilige schrift, die immers door Allah is geschreven.'

V. d. T. zet – net als Hirsi Ali – vraagtekens bij het huwelijk van de veertigjarige profeet Mohammed met een meisje van negen. 'Dat noemen we in deze tijd toch pedofilie? Hoe kan dat nou. Hoe kan Allah zoiets toelaten.' Toen ze dit dilemma voorlegde aan haar grootmoeder, barstte die bijna uit elkaar van woede. 'Ik kon niets met haar opmerkingen. Ze zei: "Alleen God weet het antwoord, dat zijn dingen die jij nooit zult begrijpen."' V. d. T. verbaast zich nog steeds over de onwetendheid van haar voormalige geloofsgenoten. 'Moslims zijn vaak niet eens op de hoogte van wat er in de koran staat. Hoe minder mensen weten over hun geloof, hoe fanatieker ze zijn.'

Haar moeder vluchtte met V.d.T. en haar zusje voor het Iraanse regime naar Nederland. Ze verbleven in een asielzoekerscentrum. Daar kwam V.d.T. in aanraking met Iraanse christenen, die in Almere een kerk hebben. 'Het zijn een paar honderd mensen. De preken en liederen zijn allemaal in het Farsi, onze taal,' zegt V. d. T. Ze ging over tot het christendom. Inmiddels is ze gedoopt in een zwembad in Middelharnis. Haar moeder en zusje volgden later dezelfde weg. Vorig jaar vertelde S. v. d. T. in het EO-televisieprogramma De verandering uitgebreid over haar bekering. 'Daar heb ik veel reacties op gehad. Positieve, maar er waren ook brieven van mensen die vonden dat ik de Iraniërs en hun islamitische cultuur met rust moet laten.' Ze is nooit bedreigd. 'Ayaan Hirsi Ali heeft met haar uitspraken hard toegeslagen en dan kun je klappen terug verwachten.'

De Irakees Rahim is optimistisch over de toekomst. Hij weet zeker dat de ratio uiteindelijk zal overwinnen in het Midden-Oosten. Rahim: 'Als die landen politiek vrijer zijn, en je net als in Nederland alles mag zeggen, dan zullen miljoenen zich van deze godsdienst afkeren. Angst zorgt ervoor dat mensen houvast zoeken bij hun religie. Als die angst verdwenen is, zullen mensen gaan nadenken en de tegenstrijdigheden in de islam zien.' Ayaan Hirsi Ali: 'Mensen, trek je conclusie. Het werkt bevrijdend als je de islam achter je laat. Je komt af van nare verhalen over hemel en hel. Je gaat meer van het leven op aarde genieten omdat je weet dat je tijd beperkt is.'