28-03-2009
Door Rudie Kagie

Meer kroketten, meer fietsen, meer lippenstift en meer seks. Of toch niet? Naarmate de gevolgen van de recessie pijnlijker voelbaar worden, is de invloed ervan op ons gedrag merkbaarder.

Vorig jaar september, kort nadat te New York het instorten van de suprime market een mondiale kredietcrisis had ontketend, wilden journalisten van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) weten of dit betekende dat Nederlanders massaal hun al geplande herfstvakanties gingen aflasten. 'Onzin natuurlijk, want herfstvakanties zijn gezinsuitstapjes die maanden tevoren worden vastgelegd. De media hebben de neiging om ingrijpende gebeurtenissen te haastig te koppelen aan effecten die zelden direct meetbaar zijn,' zegt SCP-directeur Paul Schnabel. Hij wil best aannemen dat een langdurige recessie uiteindelijk iets doét met het menselijk gedrag, maar het lijkt hem tamelijk voorbarig om nú al aan te wijzen op welke manieren de kwakkelende staatshuishouding het doen en laten van de bevolking beïnvloedt.

Dat bijna alle berichten over de uiteenlopende gevolgen van de monetaire malaise, zoals toenemende belangstelling voor spiritualiteit, stijging van het suïcidecijfer of verandering van het modebeeld, op Amerikaanse bronnen berusten, verbaast Schnabel niks. In de Verenigde Staten zijn ze nogal dol op hypes, de kredietcrisis is er pittiger voelbaar in het leven van alledag dan te onzent het geval is, en bovendien compenseert onze verzorgingsstaat veel van de bijverschijnselen die typerend zijn voor een economie van de vrije markt.

'Wij meten elk kwartaal hoe de Nederlander over zichzelf en anderen denkt,' vertelt Schnabel. 'Begin 2008 vroegen we mensen of ze vonden dat het met ons land de goede kant uitging. Tweederde van de ondervraagden vond van niet, terwijl de economie op dat moment nog geen reden tot klagen gaf. In november legden we dezelfde vraag voor en wéér gaf tweederde van de ondervraagden te kennen dat het volgens hen de verkeerde kant uitgaat met Nederland. Die houding is veel structureler voor hoe in ons land wordt gedacht dan ideeën die door de conjunctuur worden bepaald.'

Kort door de bocht
Maar naarmate de recessie pijnlijker voelbaar wordt en de werkloosheidscijfers verder oplopen, worden de gevolgen voor de samenleving ingrijpender. De uitzendbranche zakt in, de moeizame huizenmarkt leidt tot banenverlies op notariskantoren, architectenbureaus en in de makelaardij, het wordt stiller in restaurants, de verkoop van nieuwe auto's daalt doordat mensen grote aankopen uitstellen tot betere tijden.

'Overal wordt lager ingezet, maar dat is vaak meer psychologie dan dat het economie is,' zegt Schnabel. Of dit betekent dat mensen nu meer chocola gaan eten, moet hij nog zien. Hij betwijfelt of zo'n Amerikaans gegeven de betrouwbaarheid heeft die de onderzoeksrapporten van het SCP kenmerkt. 'Bij veel Amerikaanse onderzoeksresultaten blijken de feiten net iets anders te liggen dan in de krant heeft gestaan. De samenvattingen zijn nogal eens kort door de bocht.'

Evenmin is een oorzakelijk verband aangetoond tussen recessie en alcoholisme. 'Het aantal mensen dat lijdt aan psychische stoornissen, waaronder klinische verslaving, is al jaren stabiel. Daar heeft de economie geen invloed op,' zegt Jan Walburg, directeur van het Trimbos-instituut, het nationale kenniscentrum voor geestelijke volksgezondheid en verslavingszorg. 'Iets anders is dat als recessie gepaard gaat met werkloosheid, dit depressieve gevoelens oproept die gepaard gaan met somatische klachten. Het komt vaker voor dat mensen psychisch geknakt worden door nare ervaringen, maar na twee jaar herstelt zich dat weer. Bij werkloosheid is dat niet zo. Mensen die werkloos zijn, voelen zich een stuk ongelukkiger dan mensen die werken; ze gaan ook veel meer gebukt onder psychische en somatische klachten.'

Wat volgens de psycholoog ongetwijfeld als zalf op veel collectieve zielepijn gaat werken: het afschaffen van de duizelingwekkende bonussen in de bankwereld. 'Mensen reageren veel heftiger op het kwijtraken van geld dan op het feit dat ze wat meer gaan verdienen. Geld maakt niet gelukkig, maar armoede maakt zeker ongelukkig. Veel mensen die hun spaarcenten in deze crisis zien verdampen, ervaren het als een genoegdoening als die bonussen worden aangepakt.'

Hoogleraar Fred van Raaij, die aan de Universiteit van Tilburg 'economische psychologie' bedrijft, voorspelt dat het nog zo'n drie maanden zal duren voordat de gevolgen van de recessie écht zichtbaar worden. De jaarcijfers waar Albert Heijn onlangs mee naar buiten trad zagen er nog gezond uit, maar als de mensen straks écht op de kleintjes gaan letten, krijgen prijsvechters als Aldi en Lidl ongetwijfeld met langere rijen bij de kassa te maken.

Van Raaij voorspelt aanverwante trends. 'Het is algemeen bekend dat bij recessie meer gespaard en minder besteed wordt. Mensen zijn minder geneigd leningen af te sluiten; ze willen een buffer aanleggen voor de onzekere toekomst. En merkwaardig genoeg blijkt recessie een positief effect te hebben op het milieu. Er is minder verkeer op de weg. Minder vrachtauto's betekent minder CO2-uitstoot. Gewoonlijk beginnen milieuorganisaties dan te juichen dat hun boodschap eindelijk aanslaat, maar uiteindelijk nemen die files gewoon af als gevolg van de recessie.'
Dit gezegd hebbende, zijn er toch al wel een paar dingen op te merken over de invloed van de crisis op ons gedrag. Een inventarisatie.

1. Gezonder
Psychiater, coach, publicist en hardloper Bram Bakker: 'Economische crisis bevordert de fysieke gezondheid. Mensen gaan meer bewegen. Er is geen bedrijfstak waar het zo goed mee gaat als de sportschoenenbranche. In mijn boek Runningtherapie wijs ik op de gelukshormonen die door hardlopen en fitness worden aangemaakt. Geen wonder dat steeds meer mensen zich hiermee bezighouden; een beter tegengif bij stress of burn-out is er niet.'

De Amerikaanse econoom Christopher Ruhm van de University of North Carolina in Greensboro becijferde dat een stijging van de werkloosheid van één procent het aantal sterfgevallen met een half procent doet afnemen. Volgens de wetenschapper komt dit doordat mensen minder roken en drinken en minder vaak achter het stuur van de auto zitten naarmate het slechter gaat met de economie. Bovendien wordt meer tijd besteed aan het thuis bereiden van een gezonde maaltijd. Gevolg: minder verkeersongevallen en minder hartklachten.

2. Somberder
Bijna een miljoen werknemers hebben gezondheidsklachten door reorganisaties. Vooral stress, spanningen en slapeloosheid scoren hoog, volgens onderzoek van FNV Bondgenoten. De psychiatrische kliniek Capio Nightingale Hospitals in Londen zag als gevolg van de kredietcrisis het aantal patiënten met klachten over angst of depressie met 'dertig à veertig procent' stijgen.

In The Myth of the Great Depression (2006) wijst auteur David Potts erop dat in de kommervolle jaren dertig het zelfmoordpercentage omhoog schoot, terwijl het totaal aantal sterfgevallen daalde tot beneden het gangbare gemiddelde. Volgens Amerikaans onderzoek zou ook de huidige crisis suïcide in de hand werken. Psychiater Bram Bakker, die behalve over hardlopen ook over 'het taboe op zelfmoord' publiceerde (in het boek Loden last), meent dat het 'onmogelijk hard te maken is' dat er een relatie bestaat tussen de dramatische wanhoopsdood en economische crisis. 'Maar dat recessie slecht is voor de geestesgesteldheid, lijkt me evident,' zegt hij. 'Misschien dat het verband met suïcide ooit zal worden aangetoond. Schaamte is een onderbelicht aspect in de psychiatrie. De rijkste Duitser is onlangs voor de trein gesprongen. Ik kan me voorstellen dat hanige mannetjes, de snelle jongens in dure pakken en mooie lease-auto's, in ernstige psychische nood geraken als ze van hun zelfgecreëerde voetstukken worden gestoten.'

3. Meer fietsen
Vorig jaar werd in Nederland voor ruim 905 miljoen euro aan fietsen gekocht, een stijging van zeven procent ten opzichte van 2007. De nettowinst bij de Accell Group in Heerenveen (het moederbedrijf van onder andere Batavus, Koga Miyata, Ghost en Sparta) ging met zeventien procent omhoog. Twaalf miljoen Nederlanders pakken regelmatig de fiets, vier miljoen doen dat dagelijks - 'en dat worden er elk jaar meer', weet Arien de Jong van de Fietsersbond. 'Toen de olieprijs vorig jaar omhoog ging en de benzine erg duur werd, zagen we de fiets merkbaar in populariteit toenemen,' zegt Accell-topman René Takens. 'De fiets is het goedkoopste vervoermiddel voor de korte afstand. Bovendien wordt er tegenwoordig erg op gehamerd dat fietsen goed is voor de gezondheid.'

4. Meer lippenstift
Anderhalve maand na de aanslagen van 11 september 2001 bleek in de Verenigde Staten de verkoop van lippenstift met elf procent te zijn gestegen; reden voor Leonard Lauder, topman van het cosmeticaconcern Estée Lauder, om de lipstick index te introduceren, volgens hem een deugdelijk instrument om de relatie tussen economie en welbevinden te meten. Ook in Nederland werd vanaf de tweede helft vorig jaar meer 'decoratieve cosmetica' - waaronder lippenstift - verkocht. 'Waarbij een rol speelt dat die producten minder dan een tientje kosten,' zegt Lilian van Embden van brancheorganisatie de Nederlandse Cosmetica Vereniging. 'Vrouwen storten zich graag op betaalbare luxe als ze zich prettig willen voelen. Dat versterkt het zelfvertrouwen en het is een manier om de buitenwereld te laten zien: het gaat goed met mij.'

De New Beauty /New Wellness-beurs in de Amsterdamse RAI trok vorige week het recordaantal van 7.600 bezoekers. 'De trend is onmiskenbaar dat mensen de neiging hebben om zichzelf te verwennen als het slecht gaat met de economie,' zegt Jasper van der Pas van organisatiebureau Evensis. 'In de beautybranche klagen alleen privéklinieken voor plastische chirurgie dat het slecht gaat. Hun ingrepen zijn kostbaar en mensen stellen hoge uitgaven voorlopig uit. Dat zie je ook aan de huizen- en automarkt.'

5. Kortere haren
De Japanse onderzoeker Kosuke Iwano trok internationaal de aandacht met zijn conclusie dat dames een korter kapsel verkiezen naarmate de economie er beroerder voorstaat. 'Eerlijk gezegd merken we daar in Nederland nog weinig van,' meldt hoofdredacteur Marco Jouret van kappersvakblad Le Salon. 'Om het haar kort te houden, moet je vaker naar de kapper. Dat is dus duurder dan lang haar.'

6. Langere rokken
De Amerikaanse econoom George Taylor lanceerde in 1926 de hemline index, die erop neerkomt dat de rokken langer worden naarmate de economie verder achteruit kachelt. Uitschieter te midden van de boeken die de Vlaamse politicoloog Helmut Gaus over de psychologische gevolgen van recessie publiceerde, is Mensen en mode (1992), volgens welke in goede tijden 'felle, vrolijke kleuren' domineren. In slechte tijden 'zijn we zwartgallig in onze kleding. De heersende onzekerheid doet ons terugvallen op het bekende, oude vertrouwde. Het conformisme neemt toe. Daarbij horen onder andere de traditionele rollen van mannen en vrouwen. Het diepe decolleté hoort daarbij, de benadrukking van de taille en de lange jurk. Verder herkennen we in dat type hoekige vormen. Hoekig, omdat dat houvast biedt, zekerheid.'

Professor Gaus, sinds drie jaar met emeritaat, voegt daar vanuit Gent aan toe dat zijn bevindingen beperkt van toepassing zijn op de huidige crisis. Hij baseert zich daarbij op de theorie van de Russische geleerde Nikolaï Kondratieff die stelde dat de economie zich in ritmische golven van vijftig jaar voltrekt. 'We mogen ons gelukkig achten dat de monetaire crisis van dit moment zich niet tien jaar eerder heeft voorgedaan,' zegt Gaus. 'Destijds bevonden we ons op het dieptepunt van de lange golf en dat was een pessimistische fase.'

7. Meer kroketten
'Nederlander slaat zich door de crisis met bitterbal en kroket', meldde de Volkskrant op de voorpagina. De 'totale bitterballenmarkt' steeg het afgelopen jaar met veertien procent, er werden vier procent meer kroketten verkocht. Ronald Laureijsen, 'business insight director' van marktonderzoeksbureau IRI Nederland, bracht de percentages naar buiten. 'De conclusie dat mensen als gevolg van de crisis massaal snacks in plaats van volledige maaltijden tot zich nemen, laat ik aan anderen over. In de periode waar die cijfers betrekking op hebben, had ons land nog niet zo veel last van de crisis.'

8. Minder sla
'Als mensen minder geld hebben, kopen ze meer producten waar geen water in zit. In plaats van sla, steak en fruit is het meer rijst en bonen en granen en pasta,' beweert in The New York Times consultant Leo J. Shapiro, die consumentengedrag sinds de jaren dertig onderzoekt. Volgens het Amerikaanse onderzoeksbureau Nielsen zijn tabak, koolzuurhoudende dranken en eieren 'especially vulnerable to recession'. Snoep, bier en pastasaus zouden recessiebestendig zijn. 'Het is nog te vroeg om iets dergelijks voor ons land te concluderen,' zegt Ronald Laureijsen van marktonderzoeker IRI Nederland. 'De omzet van mineraalwater liep vorig jaar inderdaad iets terug. Misschien doordat mensen als gevolg van de crisis meer kraanwater dronken, maar het kan ook aan het weer gelegen hebben. We hadden geen superzomer vorig jaar.'

9. Minder seks
Een enquête van onderzoeksbureau YouGov wees uit dat Britten seks tegenwoordig als 'de belangrijkste gratis activiteit' beschouwen. 'In economisch barre tijden zoeken we naar een goedkope manier van vermaak en dat is seks.' Gratis of niet, onderzoek van Penn, Schoen & Berland Associates wees vorige maand uit dat de crisis het seksleven van Amerikanen negatief beïnvloedt. Slechts dertien procent van de ondervraagden zegt meer seks te zullen hebben dan in het afgelopen jaar, twintig procent meldt safe sex te praktiseren omdat dit niet het goede moment is om zwanger te worden.

Achtentwintig procent maakt meer ruzie met de partner, wat hartstochtelijke erotiek nogal in de weg staat. 'Hoge werkloosheid gaat gepaard met meer echtscheidingen,' bevestigt de Amsterdamse hoogleraar demografie Jan Latten. 'Uit onderzoek blijkt dat aan relaties die al slecht waren de nekslag wordt toegebracht als daar een economische crisis bovenop komt. Voor komend jaar en het jaar daarop voorspelt de CBS-prognose een daling van het aantal geboorten. Minimaal negen maanden nadat de economie zich heeft hersteld, trekt dat geboortecijfer weer aan. Iedereen begrijpt waarom.'

10. Vollere kerken
Het blijkt vooralsnog niet uit de statistieken, maar kerken hebben sterk de indruk dat de crisis de rituele en spirituele belangstelling aanwakkert. 'Het is een gevoel,' zegt predikante Attie Minnema van kerk De Toevlucht uit Ypenburg. In het kerkblad voorziet ze herwaardering van het kleine, alledaagse geluk: 'Door de financiële crisis hebben we ontdekt dat een groot deel van het economische leven bestond uit gebakken lucht.'

Ook dominee Ad van Nieuwpoort van de Thomaskerk in Amsterdam bespeurt een toenemende belangstelling voor zijn herderlijke boodschap. Zijn kerk bevindt zich bij de Zuidas, een dynamisch gebied waar nogal wat financiële instellingen en advocatenkantoren gevestigd zijn. 'De recessie heeft veel mensen aan het denken gezet,' zegt Van Nieuwpoort. 'Alsof men opeens beseft dat andere zaken dan geld verdienen en carrière maken óók belangrijk zijn.'

11. Vollere playmates
De ideale vormen en maten van de vrouw in haar vrijwillige rol als lustobject blijken minstens zo flexibel als de AEX-index. De Amerikaanse hoogleraar psychologie Terry Pettijohn legde foto's van veertig Playboy Playmates of the Year (1960-2000) onder het vergrootglas. En wat bleek? De borsten werden groter, de modellen wat ouder, de ogen kleiner en de tailles breder naarmate het slechter ging met de economie.

12. Meer hebberigheid
Stijging van werkloosheid wordt automatisch vertaald in meer diefstallen en inbraken, terwijl het aantal geweldplegingen stabiel blijft. De trend wordt bevestigd door Deborah Moolenaar van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) van het ministerie van Justitie, die zich echter niet aan cijfers wil wagen. 'Als er geen samenhang kan worden aangetoond, wil dat niet zeggen dat die er niet is.' Directeur Jos Meekel van Hoffmann Bedrijfsrecherche signaleert dat een groeiend aantal werkgevers privédetectives inschakelt om interne fraude op te lossen. 'Ik hoor van veel collega's in onze branche dat ze het door de recessie drukker hebben gekregen. Dat kan erop duiden dat er meer wordt gefraudeerd, maar het kan ook betekenen dat bazen minder door de vingers zien dan een paar jaar geleden. Het plegen van fraude is reden voor ontslag. Een bedrijf dat zich van een aantal mensen wil ontdoen, zal fraude natuurlijk keihard aanpakken.'

13. Meer chocola
De gekwelde mens mag zijn gemoed graag opkrikken door het eten van chocola. Altijd zo geweest. Recente cijfers bevestigen deze ongeschreven wet: het Amerikaanse chocolademerk Hershey's zag de omzet het afgelopen jaar met maar liefst vijfenzeventig procent stijgen. De Nederlandse percentages zijn minder spectaculair: de chocoladebranche zette afgelopen jaar zeven procent meer om. Er werden 13,7 procent meer 'repen en tabletten' verkocht; de consumptie van 'candybars' liep terug. (Bron: Studiecentrum Snacks en Zoetwaren.)

14. Minder gokken
De casino's in Las Vegas zagen sinds oktober vorig jaar de omzet met 25,5 procent teruglopen. Bij de veertien vestigingen van Holland Casino daalde het aantal bezoekers sinds september vorig jaar met 'tien à vijftien' procent. Het kansspelconcern was al langer van plan om honderddertig banen te schrappen. 'We hebben hier wel eens zitten filosoferen over de oorzaak van de terugloop,' zegt woordvoerder Flip Dötsch. 'Je zou verwachten dat mensen ten tijde van recessie wat proberen te verdienen door een gokje te wagen, maar zo werkt het niet.'