28-02-2009
Door Thijs Niemantsverdriet en Map Oberndorff

Welke heilige huisjes zullen gaan sneuvelen in het crisisakkoord? VN sprak met een aantal economen.

'Beetsterzwaag 2.0', zo worden de kabinetsbesprekingen van de komende weken al genoemd. Onder druk van een dreigend begrotingstekort van 5,5 procent in 2010 moet vrijwel de gehele financiële paragraaf van het regeerakkoord uit 2007 herschreven worden.

Het zal moeizamer gaan dan twee jaar geleden in het Friese plaatsje Beetsterzwaag. 'Een regeerakkoord sluiten is al lastig,' zegt een politicus die nauw bij de onderhandelingen betrokken is. 'Maar een regeerakkoord sluiten terwijl er al een regering zit, is nog veel moeilijker. Nu zijn er allemaal bewindslieden die invloed willen hebben.' Bovendien is de speelruimte voor Balkenende, Bos en Rouvoet beperkt.

Vrijwel iedereen in Den Haag is het erover eens dat bezuinigingen nóg meer schade zullen toebrengen aan de economie. Het kabinet zal juist stimuleringsmaatregelen moeten nemen om te voorkomen dat de economie nog verder in het slop raakt. En die maatregelen kosten geld: deeltijd-WW, verlenging van de werktijdverkorting, het inrichten van banenpools en het naar voren halen van grote infrastructurele projecten.

Intussen groeit de kritiek op de aanpak van het kabinet. De coalitie zou te veel aandacht besteden aan structurele hervormingen - en dat gaat ten koste van crisismanagement op korte termijn. Het eindeloze gebakkelei over AOW, AWBZ en hypotheekrenteaftrek maakt de burger alleen maar onzekerder - en dat in een tijd dat het consumentenvertrouwen toch al naar een dieptepunt is gezakt. Bovendien is al te grote paniek over het financieringstekort niet nodig, zegt Sweder van Wijnbergen, hoogleraar economie aan de Universiteit van Amsterdam. 'We moeten uit elkaar houden welk deel van het tekort met de recessie te maken heeft en welk deel niet.

Die recessie gaat wel een keer weg, dus dat deel van het tekort ook.' Van de 5,5 procent wordt 3,5 procent volgens Van Wijnbergen veroorzaakt door de economische krimp van dit jaar. 'Daar hoeven we ons niet heel druk over te maken. Het kabinet hoeft maar twee procent weg te werken. Voor de rest zou ik zeggen: ride out the storm.'

Hoe het ook zij: het financieringstekort gaat de komende jaren oplopen, en het kabinet lijkt vastberaden om een aantal heilige Haagse huisjes omver te werpen. Welke sociaaleconomische taboes worden in de komende twee weken doorbroken en welke niet? Vrij Nederland nam met een aantal economen een voorschot op het akkoord.

Hypotheekrenteaftrek
Het lijkt onwaarschijnlijk dat er op korte termijn aan dit fiscale voordeel voor eigenhuisbezitters gesleuteld gaat worden. Officieel is het onderwerp bespreekbaar: na de ministerraad van 6 februari zei premier Balkenende dat er 'onorthodoxe stappen' nodig zijn om de overheidsfinanciën betaalbaar te houden, en hij wilde de hypotheekrenteaftrek daarbij niet uitsluiten.

Maar de volgende dag verklaarde hij alweer dat het h-woord uit den boze was. Tijdens een debat vorige week in de Tweede Kamer hulde de premier zich in nevelen ('hogere Balkenendekunde,' verzuchtte GroenLinks-leider Femke Halsema). Coalitiepartner PvdA lijkt in ieder geval weinig zin te hebben om het onderwerp ter tafel te brengen.

Onder economen bestaat een brede consensus dat morrelen aan de hypotheekrenteaftrek de economie op dit moment veel schade zou toebrengen.
Hoogleraar Sweder van Wijnbergen: 'De hypotheekrente is de grootste verstoring van het Nederlandse belastingsysteem. Het kost de overheid ongeveer tien miljard per jaar. Toch is er groot probleem: als je het nu afschaft, gaan de huizenprijzen dalen en tast je het onderpand van alle hypotheken aan. Je geeft daarmee de banken een nog grotere klap dan ze al gekregen hebben door de hypotheekcrisis uit Amerika.'

Ook een geleidelijke afschaffing van het fiscale voordeel zou onverstandig zijn, zegt Bas Jacobs, hoogleraar aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. 'De woningmarkt kijkt vooruit. Zelfs als je zegt: we doen het over vijf jaar, zie je meteen een effect in de huizenprijzen. De woningmarkt moet je repareren als de zon schijnt, niet als het regent.'

AWBZ
Het uitkleden van de Algemene Wet Bijzondere Zorg ligt gevoelig in Den Haag. De inzet van de PvdA bij de onderhandelingen zal zijn om het budget voor ouderen, gehandicapten en chronisch zieken ongemoeid te laten. Bovendien is er vorig jaar al stevig in gesneden. 'Met de AWBZ moet je voorzichtig zijn,' zegt Sweder van Wijnbergen. 'Tenzij mensen met minder inkomen buiten schot blijven. Ouderen met een hoog pensioen mogen best betalen voor hun eigen onderdak bij de AWBZ, maar er wordt vooral aanspraak op gemaakt door de zwaksten uit de samenleving.'

Uit een enquête van TNS Nipo bleek onlangs dat er weinig publiek draagvlak is voor verdere uitkleding. Toch is het niet helemaal onwaarschijnlijk dat er aan de bijzondere zorg gesleuteld gaat worden. Na onthullingen in de Volkskrant vorige week over misbruik van honderden miljoenen aan AWBZ-geld door zorginstellingen zou er meer steun voor bezuinigingen kunnen zijn. Ook blijkt niemand te weten waar de tweeëntwintig miljard euro blijft die de overheid jaarlijks via de AWBZ uitgeeft aan gehandicapten en chronisch zieken.

Aanrechtsubsidie
Een serieuze kandidaat voor de onderhandeltafel is de aanrechtsubsidie. Bij de coalitieonderhandelingen in 2007 sneuvelde de tweeduizend euro belastingvoordeel voor niet-werkende partners al bijna: alleen de ChristenUnie was vóór behoud. Bij wijze van compromis besloot de coalitie om de regeling pas in de komende vijftien tot twintig jaar af te schaffen. Ondanks bezwaren van de CU lijkt de aanrechtsubsidie er nu echt aan te gaan.

Terecht, vindt Jules Theeuwes, directeur van SEO Economisch Onderzoek. Vorig jaar berekende zijn instituut dat het afschaffen van de 'thuiszitbonus' 5,1 miljard euro per jaar zou opbrengen. 'Vrouwen zijn gevoeliger dan mannen voor financiële prikkels,' zegt Theeuwes. 'Ze denken meer na over de afweging tussen zorg en werken. Als je het belastingsysteem zo aanpast dat het voor vrouwen financieel gunstig is te gaan werken, zul je zien dat velen daarop reageren.' Ook het Centraal Planbureau voorspelt dat twee procent meer vrouwen op de arbeidsmarkt leidt tot een groei van bijna een half procent van het bruto binnenlands product.

Langer doorwerken
'Er is geen alternatief,' zei minister Bos van Financiën vorige week tijdens het crisisdebat. 'De lasten zullen in de toekomst eerlijk over de generaties verdeeld moeten worden.' Een duidelijke indicatie dat het verhogen van de AOW-leeftijd een serieuze optie is. Ook het CDA, in 2006 nog fel tegenstander van langer doorwerken, lijkt langzamerhand overstag te gaan.

De economen die Vrij Nederland sprak, kiezen unaniem voor deze maatregel. Er heerst alleen onenigheid over de vorm. Verhoging van de AOW- en pensioengerechtigde leeftijd van 65 naar 67 jaar? Dat brengt het financieringstekort terug met 0,7 procent, berekende het CPB onlangs. Stoppen met werken na veertig dienstjaren voor mensen met fysiek zware beroepen (bepleit door zowel GroenLinks als de VVD)? Of de AOW-leeftijd koppelen aan de gemiddelde levensverwachting, zoals Van Wijnbergen voorstelt? 'De komende veertig jaar stijgt de levensverwachting met zo'n vijf jaar, waarom zouden we dat allemaal aan vrije tijd besteden? Als we het op deze manier doen, besparen we een tot anderhalf procent van het bbp.'

Er valt sowieso veel te winnen, zegt Jules Theeuwes, als mensen in ieder geval tot hun 65ste aan het werk blijven. Slechts een kwart van de mannen boven de zestig is nog actief op de arbeidsmarkt, bij de vrouwen hooguit 10 procent. Theeuwes: 'Onze modale uittredingsleeftijd ligt nu tussen 62 en 63. Dat is al een paar jaar opgeschoven door de afschaffing van VUT en prepensioen, maar er zijn nog steeds financiële prikkels om vervroegd uit te treden. Die moeten worden afgeschaft.' Bas Jacobs ziet een lichtpuntje: volgens hem leidt de kredietcrisis zelf al tot een verlate uittreding: 'Vanwege de beursverliezen van de pensioenfondsen is een vroege pensionering sowieso minder aantrekkelijk geworden.'

Fiscalisering AOW
'Met Bos bent u de klos,' was de slogan waarmee het CDA in 2006 de verkiezingen won. Dat ging over Bos' voorstel om welvarende ouderen via de belasting te laten meebetalen aan hun oudedagsvoorziening. In het regeerakkoord van Balkenende-IV kwam een bescheiden variant van Bos' plannen, die per 2011 zou ingaan. Maar nu is een eerdere en stevigere fiscalisering van de AOW ineens een voor de hand liggende optie - ook bij het CDA.

Nederlandse economen verbazen zich al jaren over de hardnekkigheid waarmee dit heilige huisje stand houdt. 'De AOW-premies moeten veel sneller en sterker gefiscaliseerd worden,' vindt Bas Jacobs.

'Over het algemeen zijn de 65-plussers er de afgelopen jaren in inkomen erg op vooruit gegaan,' zegt Jules Theeuwes. 'Oudere mensen moeten meer gaan betalen.'
Mocht het heilige huisje van de fiscalisering omgaan, dan is de overheid al een heel eind op weg met haar financiën: uit een CPB-studie uit 2006 blijkt dat fiscalisering bijna twee keer zoveel geld in de staatskas brengt als doorwerken tot 67 jaar.