Bestaat er zoiets als gratis seks? Wat is seks, bekeken door een economische bril? En zijn er overeenkomsten tussen seks en economie?

Om met deze laatste vraag te beginnen: bij beide draait het om menselijke interactie en om behoeftebevrediging. Economie gaat over de vraag hoe we omgaan met de schaarse middelen, opdat we onze behoeftes optimaal kunnen bevredigen. Seks is een van onze primaire behoeftes. De vraag is in hoeverre we bij het bevredigen van onze seksuele driften met schaarste van doen hebben. Anders gevraagd: is seks schaars?

Dat hangt er maar net vanaf door welke bril je naar de wereld kijkt. Denkend over seks en economie liggen er drie brillen voor de hand: 1) de economische bril, 2) de seksuele bril en 3) de romantische bril. Bezien door een economische bril verschilt seks niet wezenlijk van andere interacties. Tijdens de daad wisselen mensen, naast het onvermijdelijke lichaamsvocht, immateriële zaken uit als liefde, plezier en genot. Seks is zo bezien niet schaars, want in principe kan iedereen het aan iedereen geven. Toch is de toegang tot seks in de praktijk beperkt. Tal van romantische, sociale, morele, religieuze, biologische en fysieke restricties maken dat seks voor veel mensen schaars is en schaars blijft.

Waar schaarste is, daar is economie. Gratis seks is dan net zoiets als een gratis lunch. 'There's no such thing', om met econoom Milton Friedman te spreken. Seks is niet gratis. Het is consumptie. Dat het vaak betaalde consumptie betreft, blijkt wel uit de miljarden die in de seksbranche omgaan.
Ook als het niet direct om geld gaat, is seks niet gratis. Kijk maar naar de 'huwelijksmarkt'. Economisch beschouwd wegen partners hier de kosten en baten van een eventueel huwelijk tegen elkaar af. Wat verdient hij eigenlijk? Doet zij wel evenveel voor mij als ik voor haar? Is zijn familie genetisch wel in orde? Opvallend is hoezeer het economisch jargon de manier waarop we over seks nadenken koloniseert. De Britse onderzoekster Melissa Tyler heeft hier mooie artikelen over geschreven. Borsten en billen heten ineens assets. Mensen werken aan 'het verhogen van het rendement op hun seksuele investeringen' of aan het vergroten van hun 'seksueel kapitaal'. Seks economiseert, waardoor gratis seks schaarser wordt.

We kijken door een economische bril naar seks, maar - steeds vaker - ook door een seksueel getinte bril naar economie. Dat seks verkoopt, is bekend. Seksuele stimuli beïnvloeden het brein, met name de hersens van de man. Tijdens onderhandelingsspelletjes gaan mannen zich significant toegeeflijker opstellen als zij vooraf een bh in de vingers hebben gehad, of naar advertenties met schaars geklede vrouwen hebben gekeken. Geconfronteerd met seksueel getinte prikkels geven mannen makkelijker toe en geven ze meer geld uit, blijkt uit onderzoek van de Belgische econoom Siegfried Dewitte. Zijn mannen eenmaal seksueel geprikkeld, dan doet de vraag of de seks gratis is er niet zoveel meer toe.

En de romantische bril dan? Het romantisch ideaal schrijft voor dat seks geen ruilmiddel is. Geld en economie zijn platte, wereldse zaken. Seks daarentegen is romantisch beschouwd de fysieke uiting van iets hogers: liefde. Van economieprofessor Arnold Heertje herinner ik mij dat hij vond dat erotiek en de gevoelens die daarbij horen niets te maken hebben met schaarse middelen. Seks staat bezien door deze softfocuslens los van economie. De enige goede seks is vanuit romantisch perspectief gratis seks.

Bestaat het dan toch? Dat hangt dus van je bril af. Wie door een economische bril kijkt, ziet dat seks kosten en baten heeft en dus niet gratis is. Vanuit seksueel oogpunt is dat eigenlijk niet zo'n bezwaar. Seksuele prikkeling verhoogt de waarde van de baten, terwijl kosten juist minder belangrijk worden. Vanuit romantisch perspectief is de kosten-batenbenadering ongewenst. Uit onderzoek naar economisch gedrag op de huwelijksmarkt blijkt dat koppels die de kosten-batenbenadering in hun relatie strikt doorvoeren daar niet gelukkig van worden. Gratis seks mag in economisch opzicht een illusie zijn, het is een droom die u met oog op uw eigen seksleven maar beter kunt koesteren.