27-10-2007
Door Harm Ede Botje

Dick Matena zette Wolkers’ Kort Amerikaans om in stripvorm. De tekenaar over de schrijver: ‘Ik dacht, Jan wordt honderd.’

‘Na De Avonden is Kort Amerikaans de tweede Nederlandse roman die ik heb omgezet in een strip. Het is later uitgekomen, in 1962, maar het heeft dezelfde atmosfeer. Het is – zoals bekend – een oorlogsverhaal over een student die onderduikt op de kunstacademie in Leiden om uit handen te blijven van de Arbeitseinsatz. Het boek viel erg op door zijn expliciete beschrijvingen van seksscènes: mooi ingebed in het verhaal, geen pornografie, wel zoals het was. Ik was negentien, had zoiets nog nooit gelezen en het maakte enorme indruk. Dat zijn boeken die blijven hangen.

Jan was een enorme macho, maar op een goede manier: met mooie vrouwelijke trekken die de kunstenaar zo sieren. Hij hield van vrouwen, van kinderen, van dieren. In 1971 luisterde ik dagelijks naar de radio-uitzendingen toen hij op Rottumerplaat zat. Zo te leven, als een soort Robinson Crusoe! In je blote reet over het strand rennen! En die arme Godfried Bomans ging aan de eenzaamheid ten onder!

Ook nu ik zo lang bezig ben met Kort Ameri­kaans, blijft Wolkers overeind. Ik vind hem een groot schrijver. Dat gezeur over ‘de grote drie’ is onzin, het zou ‘de grote vier’ moeten zijn. Hij heeft een plastische stijl, als van een beeldhouwer. Het is echte literatuur, hij gebruikt mooie metaforen.
Toen ik drie jaar geleden met het project begon, dacht ik, Jan wordt honderd. We gingen samen naar Leiden en Oegstgeest waar hij me de plekken liet zien die in het boek voorkomen: zijn oude huis, de begraafplaats waar zijn broer ligt, de academie, de kamer waar hij woonde. We gingen huppelend door de stad, Jan maakte met iedereen een praatje, ging op de foto.

Toen ik Jan en Karina een paar maanden later mijn eerste reeks tekeningen van Kort Amerikaans liet zien, zweette ik peentjes. Het is dan wel fictie, maar hij heeft driekwart van wat er in het verhaal gebeurt zelf meegemaakt, dus klopte het allemaal wel? Ze bekeken de tekeningen heel aandachtig. Jan begon hier en daar te lachen, want hij houdt van zijn eigen boeken. Toen ik ze de tweede serie liet zien, ben ik maar wat gaan wandelen in de buurt van zijn huis.

In de zomer liepen we altijd door de tuin naar zijn atelier en dan noemde hij ieder plantje en beestje bij naam. ‘God zal blij zijn met zo’n tuinman,’ riep ik toen. Die VPRO-programma’s over zijn tuin waren geweldig, maar daardoor lijkt het alsof Jan een gezellig oude opa was. Dat beeld klopt niet. Hij is zijn leven lang een buitengewoon controversiële schrijver geweest die altijd overhoop lag met de autoriteiten. En als hij iemand niet mocht, was hij niet zachtzinnig.

Volgens zijn vrouw Karina is het twee jaar geleden mis gegaan bij de presentatie van het Theo Thijssen-monument op de Oosterbegraafplaats. Daar heeft hij op een vochtige zomeravond heel lang voorgelezen; hij was onvermoeibaar. Toen heeft Jan die wondroos opgelopen aan zijn voet. Sindsdien zat hij onder de antibiotica. Ik zag hem bij elke ontmoeting minder worden. Maar ondanks zijn zwakker wordende gezondheid bleef Jan ontzettend amusant. De onverwachte dingen die hij zei, zijn stem – we hebben wat afgelachen.

In september ben ik samen met Adri van der Heijden en onze vrouwen naar Texel gegaan voor wat achteraf het laatste bezoek bleek te zijn. Jan was toen al stiller, domineerde het gesprek niet meer zo. Maar hij kwam nog wel uit zijn stoel omhoog om ons – zoals bij elk bezoek – voor te gaan naar zijn atelier waar hij zijn laatste schilderij liet zien. Dat is nu ook inderdaad zijn laatste geworden.’