17-01-2009
Door Carel Peeters

'Calvinisme' heeft altijd iets van een donkere wolk gehad. Het staat voor de onvrije mens, geloof in de leiding van God, de nietigheid van de mens, zijn fundamentele en hopeloze zondigheid ('De mens is onbekwaam tot enig goed en geneigd tot alle kwaad,' zei Calvijn), gezagsgetrouwheid en kleurloosheid, met een voorkeur voor zwart. En niet te vergeten: dat men door God uitverkoren moet zijn. Je kunt nog zo je best doen tijdens je leven, maar dat helpt niet om later in de hemel te komen.

Die negatieve klank had het calvinisme al in de tijd van Calvijn zelf. Hij dacht dat Frederik III, de keurvorst van de Palts die zich tot hem had bekeerd, belachelijk werd gemaakt toen hij door tegenstanders een 'calvinist' werd genoemd.

Het calvinisme is een levensvijandig en mensvijandig geloof. Het leven draait in het calvinisme niet om mensen. De mens is slechts een middel om de glorie van God uit te dragen. Het is ook niet de bedoeling dat mensen iets aardigs in het leven zien. Kort nadat Calvijn in 1539 trouwde met een vrouw die aan zijn voorwaarden voldeed (ze moest 'bescheiden, toegeeflijk, niet arrogant, niet extravagant, geduldig en bevorderlijk voor zijn gezondheid' zijn) werd hij ziek. En even later werd zijn vrouw ziek. Het kind dat zij baarde, stierf na een paar weken. In een brief schrijft Calvijn: 'Ja, de Here heeft, opdat ons huwelijk niet al te veel blijdschap zou brengen, dadelijk in het begin onze vreugde de domper opgezet, zodat ze de juiste maat niet zou overschrijden.'

Op deze instemming met Gods ondoorgrondelijke en vreugdeloze wegen wordt niet zo de aandacht gevestigd nu het calvinisme opduikt als een medicijn tegen de ontsporingen van de westerse samenleving, in het bijzonder tegen de uitwassen die hebben geleid tot de kredietcrisis. Dat er een herijking van het kapitalisme nodig is, wordt door calvinistische denkers zoals Govert Buijs van de Vrije Universiteit en Johan Graafland van de Universiteit van Tilburg aangegrepen om voor een 'calvinisering' van de samenleving te pleiten.

Het probleem met zo’n calvinisering is dat je niet alleen de spreekwoordelijke matiging, de soberheid en de eerlijkheid van het calvinisme binnenhaalt, maar ook de vreugdeloosheid, de gezagsgetrouwheid, de Uitverkorenheid en de zwarte kousen. Nu heel wat geloofsrichtingen zo verstandig zijn zich niet meer al te krampachtig aan de letter van hun geloofsleer te houden, wordt het calvinisme ineens weer als de religieuze real stuff gepresenteerd: daar zijn de mannenbroeders van de morele zuiverheid te vinden. Maar voor het terugkrijgen van matiging, soberheid en eerlijkheid is het calvinisme natuurlijk niet speciaal nodig. Die kunnen aan elke fatsoenlijke kijk op de wereld worden ontleend.

Hoeveel levensvijandigheid er ook zit in het calvinisme, in deze tijd kan er naar keuze ook een grabbeltonreligie van gemaakt worden die zichzelf in de media wil 'profileren'. Desnoods met de modieuze glossy Calvijn!, gemaakt om te herdenken dat Calvijn op 10 juli vijfhonderd jaar geleden werd geboren. Hier verschijnt de morose Calvijn ineens als een 'fenomeen', iemand met een 'springlevend gedachtegoed', en als de 'Obama van de zestiende eeuw'. Het blad komt voort uit een 'krachtige calvinistische subcultuur': 'Wie zoekt naar de essentie van de dingen, kan zich herkennen in Calvijn.'

Het begrip 'calvinistisch' wordt in Calvijn! (dat 'inspeelt op de trend van personalitymagazines rondom bekende Nederlanders') op een vage manier gebruikt om met bekende namen te kunnen schermen: Herman Pleij, Michaël Zeeman, Wende Snijders, Máxima, Antoine Bodar schrijven er iets in of worden geïnterviewd. Of deze mensen wel de strenge Heidelbergse Cathechismus aanhangen, of ze wel trouw naar de kerk gaan, of ze wel nederig genoeg zijn, of ze zich wel door 'God' laten leiden, laat staan of ze wel Uitverkoren zijn, dan wel voorbestemd om Eeuwig te branden, dat wordt even buiten beschouwing gelaten.