Het beleid van het kabinet-Rutte is niet gebaseerd op feiten en cijfers maar op emoties, zo klinkt het verwijt. Klopt dat? Hoe zit dat eigenlijk met de criminaliteit?

In het kader van ons onderzoek naar fact-free politics neemt Vrij Nederland de proef op de som bij de drie kernpunten van het kabinet Rutte: immigratie, de economie en de criminaliteit.

2. veiligheid

Het ministerie van Justitie heet sinds vorig jaar Veiligheid en Justitie. Het wordt bewoond door Ivo Opstelten en Fred Teeven, allebei van de VVD. Sinds hun aantreden hebben deze twee 'big brothers' een lawine aan wetsvoorstellen, beleidswijzigingen en plannetjes over de natie uitgestort. Een kleine greep: nationale politie, minimumstraffen, wietpas, tbs-systeem op de schop, taakstraffen afschaffen, geen bonnenquota, geen verjaring van misdrijven, adolescentenstrafrecht. Al deze maatregelen dienen maar één doel: Nederland veiliger maken.

De conclusie zou dus moeten luiden: Nederland wordt ónveiliger. Maar is dat wel zo? Uit de statistieken verrijst een heel ander beeld. Op veel terreinen is Nederland het laatste decennium juist veiliger geworden. Het aantal autodiefstallen is afgenomen. Er zijn veel minder straatroven. De hoeveelheid woninginbraken is fiks gedaald ten opzichte van tien jaar geleden. Toch voelen Nederlanders zich steeds onveiliger, zo blijkt uit cijfers van het CBS. Hier stuiten we op de 'misdaadparadox': het gegeven dat er geen één-op-één relatie bestaat tussen - in criminologenjargon - 'actuele' en 'gepercipieerde' veiligheid. Hoe frustrerend ook, politici moeten hier iets mee. Iemand die te maken heeft gehad met een gewelddadige inbraak sla je niet om de oren met cijfers en grafieken. Een slachtoffer van straatgeweld valt niet te troosten met een abstract betoog over 'dalende trends'.

Bovendien zijn de cijfers niet eenduidig. De criminaliteit in ons land wordt op allerlei manieren bijgehouden: door de politie, door grote enquêtes als de Integrale Veiligheidsmonitor van het ministerie van Binnenlandse Zaken en door de media, zoals de jaarlijkse Misdaadmeter van het Algemeen Dagblad (inclusief een ranglijst van onveilige gemeenten). Die onderzoeken geven geen eensluidende conclusie. Dé criminaliteit bestaat niet, alleen verschillende soorten misdrijven. Onveiligheid kan veroorzaakt worden door vermogensdelicten, intimidatie, wittenboordencriminaliteit, overlast. En ook de statistieken zelf lijden onder diverse euvels: slechts één op de drie mensen doet aangifte van een misdrijf, in de wijken met de meeste criminaliteit is een representatieve enquête niet echt mogelijk.

Dat Opstelten en Teeven iets doen aan het gevoel van onveiligheid, valt op zich te prijzen. Politiek is niet alleen beleid maken, het draait ook om woorden en om uitstraling. Of, zoals Kamerlid Tofik Dibi (GroenLinks) - toch niet de meest voor de hand liggende bondgenoot - onlangs in Vrij Nederland zei: 'Veiligheid is de nummer-één-klacht van Nederlanders. Als twee grote mannen met zware stemmen daar echt een punt van maken, vind ik dat heel waardevol.'

Maar in hoeverre Opstelten en Teeven zich op de feiten baseren, is amper te zeggen. De enige getallen die in het regeerakkoord genoemd worden, zijn drieduizend extra agenten en vijfhonderd animal cops. Die agenten bleken een semantische truc en komen er helemaal niet; de dierenpolitie is tot nu toe vooral het mikpunt geweest van spot en hoon. Verder blijft 'de' veiligheid een subjectief begrip. Zelf laten Teeven en Opstelten er overigens geen enkele twijfel over bestaan welke manier van politiek bedrijven hun voorkeur geniet. 'Belangrijker,' zo omschreef laatstgenoemde zijn politieke adagium onlangs in de Tweede Kamer, 'is wat de burger ervan vindt dan hoe het in werkelijkheid is.'