Het beleid van het kabinet-Rutte is niet gebaseerd op feiten en cijfers maar op emoties, zo klinkt het verwijt. Klopt dat?

Het debat ging over recidivisten. Aan het woord was Lilian Helder, Kamerlid namens de PVV. Ze prees de robuuste wijze waarop het kabinet mensen aanpakt die opnieuw de fout in gaan. Geen soft gedoe meer met taakstraffen. Een gevangenisstraf, vond Helder, werkt nu eenmaal beter. 'En al helemaal bij zeden- en geweldsmisdrijven.'

Jeroen Recourt (PvdA) stapte naar voren. Is niet uit onderzoek gebleken, vroeg hij, dat een taakstraf beter werkt dan een gevangenisstraf? Mensen met een gevangenisstraf gaan twee keer zo vaak in de fout.

'Voorzitter,' antwoordde Helder, 'ik vind dat appels met peren vergelijken. Niet iedere persoon is hetzelfde. Een persoon die een taakstraf heeft opgelegd gekregen en recidiveert is iemand anders dan iemand die een vrijheidsstraf heeft ondergaan en recidiveert. Ik vind niet dat je dat met elkaar vergelijken kunt.' Het onderzoek, voegde ze eraan toe, nam ze 'voor kennisgeving' aan.

De verbazing droop van het gezicht van Recourt. 'Concludeert u dan dat er helemaal geen wetenschappelijke onderbouwing te geven is aan cijfers?'

'Ja, dat is zo,' zei Helder. Ze legde het nog een keer uit: 'Persoon A is niet persoon B, en dus kun je die niet vergelijken.'

Deze gedachtenwisseling, afgelopen maart in de Tweede Kamer, kreeg aanvankelijk geen enkele aandacht in de kranten. Maar toen verscheen er een filmpje op internet. 'PVV-miep snapt statistiek niet', luidde de titel. Het werd een instant hit: meer dan driehonderdduizend mensen keken ernaar.

Het schokkende aan de beelden is niet de vermeende domheid, al zullen PVV-haters dat anders zien. Lilian Helder staat bekend als een vaardig Kamerlid, en strikt genomen klopt het eerste gedeelte van haar betoog ook: niet voor niets krijgt de ene persoon van de rechter een taakstraf en de ander een gevangenisstraf. Het echte ongemak zit in het tweede deel van de dialoog: Helders categorische afwijzing van feiten als onderbouwing van haar stelling. Wijst een rapport uit dat de zaken anders liggen? Doet er niet toe. Voor kennisgeving aangenomen.

Dat de PVV het niet zo nauw neemt met de waarheid, is al jaren bekend. Luister naar een uiteenzetting van Wilders over Europa, of een tirade van Kamerlid Richard de Mos over klimaatverandering en je weet genoeg. Nieuw is dat middenpartijen VVD en CDA ook steeds vaker deze methode hanteren. Voor het kabinet-Rutte lijken onderzoek, cijfers en argumenten niet altijd de basis te zijn voor beleid. Minstens zo vaak draait het voor de bewindslieden om gevoel, 'de wil van het volk' of het gezond verstand.

Fact-free politics, noemen de tegenstanders het: 'feitenloze politiek'. Die term hebben ze van Bill Clinton. De oud-president van Amerika muntte het begrip vorig jaar september, toen hij in een talkshow sprak over de Republikeinse politica Sarah Palin. Femke Halsema was de eerste die Clintons term in het Nederlandse parlement gebruikte, tegenover premier Rutte. Sindsdien zijn de fact-free politics in uiteenlopende debatten voorbijgekomen: over waterkwaliteit, terrorismebestrijding, Europees milieubeleid, hoger onderwijs en regels voor financiële dienstverlening. Steeds was het verwijt: dit kabinet kijkt niet naar de getallen, maar regeert vanuit de onderbuik. En steeds was het verwijt afkomstig van de oppositie: SP, PvdA, D66 of GroenLinks.

Verbale 'moerastechniek'

Klopt deze aantijging? Met fact-free politics doelde Clinton niet op het naar de hand zetten van de feiten, of het bewust weglaten van onwelgevallige zaken - praktijken die in de Verenigde Staten al sinds jaar en dag wijdverspreid zijn. Het ging Clinton om een veel ingrijpendere ontwikkeling: het negeren of ter discussie stellen van de fundamentele bouwstenen van het politieke debat. Objectieve statistieken? Onpartijdige doorrekeningen van plannen? Rapporten die als basis dienen voor een politieke discussie? Voor politici als Sarah Palin en televisiestations als Fox News bestaan die eenvoudigweg niet. Alles is gekleurd. Er is de eigen waarheid, en de waarheid van de tegenpartij.

Ook in Nederland is het politieke debat de afgelopen jaren ver afgedwaald van de redelijkheid. De PVV verhief de hyperbool tot kunstvorm. Rita Verdonk beweerde dat 'ze' overal slavernijmonumenten willen neerzetten. Het CDA sloopte PvdA-leider Bos door middel van keiharde persoonlijke framing. In het huidige kabinet is staatssecretaris Henk Bleker de koning van de halve waarheid. Piet Hein Donner kan er ook wat van: de oppositie klaagt steen en been over zijn verbale 'moerastechniek'. En dan is er nog minister Van Bijsterveldt, die talloze boude uitspraken deed over het speciaal onderwijs, alvorens te moeten toegeven dat haar cijfers niet klopten.

Maar is dat hetzelfde als feitenloze politiek bedrijven? Vrij Nederland neemt de proef op de som bij de drie kernpunten van het kabinet-Rutte: immigratie, criminaliteit en de economie. In deel een behandelen we de 'migrantentsunami'. Waar is dat beeld eigenlijk op gebaseerd?