23-08-2008
Door Kees Kraaijeveld

Misschien komt het door de stroom wereldrecords uit China, maar in eigen land bleef een nieuw Neder­lands record vorige week vrijwel onopgemerkt: een historisch banen­record. Voor het eerst in de geschiedenis zijn er in Ne­der­land meer dan acht miljoen banen, zo meldde het Cen­traal Bu­reau voor de Statistiek. Dat is zonder meer een opmerkelijke prestatie. In drie jaar tijd hebben Ne­der­land­se bedrijven en instellingen een half miljoen nieuwe banen geschapen. En het einde van de banengroei lijkt nog niet in zicht. Het aantal vacatures blijft ongekend hoog, met eind vorige maand ruim een kwart miljoen openstaande posten.

Zoals alles heeft ook het banenrecord twee kanten. Vanuit een zonnig perspectief is de conclusie dat de kabinets­doelstelling van ‘Iedereen doet mee’ (arbeidsparticipatie van tachtig procent in 2016) als vanzelf dichterbij komt. Ook kunnen we constateren dat het, ondanks de economische groeivertraging, goed gaat met de arbeidsmarkt en dat we ons over de concurrentiepositie van Neder­land in het op de rand van een recessie verkerende Europa geen zorgen hoeven te maken. Want Nederland werkt.

De keerzijde van het banenrecord is minder vrolijkmakend. Nederland mag dan en masse aan het werk zijn, duidelijk is ook dat al die nieuwe banen niet leiden tot een navenant hogere productie (zie grafiek). De afgelopen maanden hadden meer mensen een baan, maar dit ging ten koste van de productie per persoon. Terwijl er meer mensen werkten, bleef ons gezamenlijk inkomen (het Bruto Nationaal Product) vrijwel gelijk. ‘De Hardwerkende Nederlander’, waar men in Den Haag zo de mond van vol heeft, is dus minder productief geworden. De arbeidsproductiviteit, gedefinieerd als de toegevoegde waarde per werknemers, daalt. Daarbij komt dat de minder productieve arbeidsuren duurder moeten worden betaald. Juist vanwege het recordaantal vacatures en de oplopende inflatie zijn de vakbonden niet van zins hun looneisen te matigen, ook niet nu de economische groei afneemt. FNV-bond­genoten liet al weten dat voor volgend jaar het inflatiepercentage (nu geschat op 3,8 procent) de ondergrens zal zijn bij de CAO-onderhandelingen.

Het risico van de enthousiaste banencreatie is dat Nederland straks met (te) veel mensen, tegen (te) hoge salarissen (te) weinig productieve arbeid verricht. En dat zal de Nederlandse concurrentiepositie geen goed doen. Nu gaat het nog voor de wind, maar op basis van het bovenstaande valt een toekomst te schetsen van toenemende inflatie (vanwege het prijsopdrijvend effect van collectieve loonsverhogingen), tanende bedrijfsresultaten (vanwege de hoge productiekosten), en werkloosheid (vanwege het ontslag van het overbodig personeel).
Om dergelijke ellende te voorkomen is op de korte termijn loonmatiging wenselijk. Niet voor niets heeft Nout Wellink daar onlangs toe opgeroepen. Nu ging het de president van de Nederlandsche Bank vooral om het beteugelen van de inflatie, maar loonmatiging is ook nodig om de banenmotor aan de praat te houden, en dus om de door het kabinet beoogde participatiegraad te behalen.
Maar de haperende arbeidsproductiviteit is met loonmatiging op termijn niet geholpen.

Integendeel. Door­dat arbeid relatief goedkoop blijft, zullen bedrijven minder de noodzaak voelen te investeren in het verhogen van de arbeidsproductiviteit (bijvoorbeeld door innovatieve automatisering). Zo stelt het nieuwe banenrecord ons voor een strategische keuze: willen we meer werken en minder produceren of minder werken en productiever zijn? Het ideaal van de participatiemaatschappij lijkt vooral te kiezen voor het eerste. Het is veelzeggend dat het woord ‘arbeidsproductiviteit’ niet voorkomt in het participatieprogramma ‘Iedereen doet mee’. Toch lijkt het onzinnig voor iedereen (of tenminste voor de beoogde tachtig procent van de beroepsgeschikte bevolking) een baan te creëren als hierdoor de arbeidsproductiviteit van De Hard­wer­ken­de Neder­lan­der daalt. Wil het kabinet haar participatiedoelen halen, dan zal de participatiemaatschappij ook en vooral een productiemaatschappij moeten worden, waarin behalve records voor banencreatie vooral gouden plakken worden verdiend met het verhogen van de arbeidsproductiviteit.