De kosten in de zorg groeien te snel en te hard. Toch zijn er betere oplossingen denkbaar dan het kabinet nu voorstelt

Wat is er toch met de oppositie? Waarom reageert die alleen met grote morele verontwaardiging op de plannen van dit kabinet in plaats van met keiharde tegenvoorstellen?

Agnes Wolbert (PvdA) twitterde dat ze het niet kon geloven dat dit écht gebeurde toen het decimeren van het pgb (persoonsgebonden budget) aan de orde was. 'Handen af van recht op zorg,' was de reactie van SP-Kamerlid Renske Luijten. Geen slogan die recht het hart raakt.

Van links tot rechts is iedereen het er over eens dat de kosten in de gezondheidszorg te snel en te hard groeien. Die van de AWBZ zijn de laatste tien jaar met 66% gestegen, van tien naar drieëntwintig miljard. En er is geen enkele reden om te denken dat dat de komende tijd minder zal worden. De AWBZ werd in 1967 ingevoerd voor de financiering van onverzekerbare ziektekosten zoals langdurige ziekenhuisopnames. Ook thuiszorg, verblijf in verpleeg- en verzorgingshuizen en het pgb vallen daaronder.

Guus Schrijvers, econoom en hoogleraar Algemene Gezondheidszorg, heeft zich verbaasd over het gebrek aan initiatief bij de oppositiepartijen: 'Ze zijn zo reactief,' zegt hij. Zijn poging om de oppositiewoordvoerders om de tafel te krijgen, liep op niets uit vanwege onvoldoende animo.

Schrijvers legt uit dat de kosten van de AWBZ niet alleen door de vergrijzing - ouderen die in verzorgings- en verpleeghuizen worden opgenomen - de pan uit rijzen. Verrassend is het grote aandeel van jonggehandicapten - zowel psychisch als lichamelijk - die vroeger tot op hoge leeftijd bij hun ouders bleven wonen en die nu kiezen voor een min of meer zelfstandig bestaan. Mooi natuurlijk, maar hun begeleiding kost veel geld.

Zoveel dat het bijna niet meer betaalbaar is. Een van de plannen van dit kabinet is straks huur te vragen als je in een tehuis woont. Goed idee, vindt Schrijvers: 'Vroeger moest je ook betalen, maar dat is afgeschaft.' Hij gaat zelfs nog een stapje verder: 'Als je véél betaalt, moet je ook in aanmerking komen voor een luxueuzere kamer.'

De grootste verontwaardiging van de afgelopen weken betrof de voorgenomen inperking van het pgb, het persoonsgebonden budget. Met een pgb kun je zelf bepalen wie jou komt wassen en wanneer. Je mag een verpleegster inhuren, maar kunt het geld ook aan je moeder betalen als je liever hebt dat zij je verzorgt. Als het aan het kabinet ligt, zullen van de 130.000 mensen die nu een pgb ontvangen alleen patiënten die anders in een tehuis zouden moeten worden opgenomen, recht houden op een pgb. Zo zou achthonderd miljoen euro bespaard worden. 'Dat geld gaat terug de AWBZ in,' legt Schrijvers uit, 'want van dat bedrag kunnen de beloofde 12.500 verpleegsters en hulpen worden aangenomen. Dat wilde de PVV.'

Erica Terpstra, grondlegster van het pgb, voorspelde in 1996 in Vrij Nederland dat 'het pgb een beekje was dat straks een grote rivier zal worden.' Dat waren profetische woorden, en nu dreigt de rivier buiten zijn oevers te treden. In 2002 werd 414 miljoen aan het pgb uitgegeven, en in 2010 was dat 2,2 miljard.

Het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) probeerde een verklaring voor die toename te vinden en suggereerde afgelopen mei dat het pgb misschien niet altijd juist wordt gebruikt. Ze merkte op dat 44% van de pgb-houders vóór die tijd geen beroep had gedaan op wat voor zorg dan ook. Dus waar kwam die vraag ineens vandaan? Waren mensen in stilte ziek geweest? Was hun weerzin tegen zorg zo groot?

In Duitsland kom je pas in aanmerking voor een persoonsgebonden budget als je al een paar jaar aantoonbaar ziek of gehandicapt bent en in die periode zorg hebt gekregen. Wij kennen die drempel niet. Wat het SCP ook opviel, was het toenemende aantal jongeren dat van de pgb-regeling gebruik maakt. Niet alleen verstandelijk of lichamelijk gehandicapten, maar ook kinderen met ADHD komen in aanmerking voor een pgb dat behoorlijk kan oplopen, het maximum ligt boven de veertigduizend euro per jaar.

'Ik wil zo graag dat het pgb behouden blijft,' zegt Schrijvers. 'Het is zo'n mooi systeem.'

Schrijvers wil de oppositie een handje helpen. In zijn visie zou het pgb in een iets uitgeklede vorm makkelijk kunnen voortbestaan. Volgens het principe dat de sterkste schouders de zwaarste lasten kunnen dragen, stelt hij voor het pgb inkomensafhankelijk te maken en de maximumuitkering naar beneden bij te stellen. In Engeland en Duitsland bestaan ook pgb's, maar die stijgen niet zo explosief. 'Ik wil ook een betere controle, zodat al die malafide bureautjes die nu als makelaars fungeren verdwijnen.' Als de oppositie via deze lijnen met een voorstel komt, is het pgb volgens Schrijvers alsnog te redden.