05-07-2008
Door Harm Ede Botje

De huidige ambassadeur te Berlijn heeft minister Bot eerder cruciale informatie onthouden. Dat blijkt uit het recent verschenen rapport over de Braziliaanse kinderpornozaak.

Om voor eens en voor altijd een einde te maken aan de commotie rondom de Braziliaanse kinderpornozaak, gaf minister van Buitenlandse Zaken Maxime Verhagen voormalig korpschef van de KLPD P.J. van Zunderd opdracht een onderzoek te doen naar de kwestie. Afgelopen week werden zijn bevindingen openbaar gemaakt, afgezien van een 'vertrouwelijk deel' dat alleen Kamerleden mogen inzien. Van Zunderd kreeg toegang tot alle dossiers en sprak met alle betrokkenen.

Hij maakt een nauwgezette reconstructie van de zaak, die begint in 2002. Consul-generaal Ronald Brouwer zit dan flink in zijn maag met twee van kinderporno verdachte Nederlanders, Johan T. en Jerry K., die waren opgepakt in Rio de Janeiro en maandenlang werden vastgehouden in afwachting van hun proces. Het was precies in deze periode dat Nederlanders in Thaise gevangenissen op grote belangstelling konden rekenen in de media, omdat ze door Buitenlandse Zaken in de steek zouden zijn gelaten. Om negatieve publiciteit te voorkomen én ook omdat ze al tien maanden in voorarrest zaten zonder strafklacht, deed het consulaat-generaal extra zijn best voor de twee, ook al werden ze verdacht van betrokkenheid bij zeer onfrisse praktijken met vierentwintig minderjarige meisjes.

Vluchtgevaar
De mannen worden regelmatig bezocht, en ze komen in augustus 2003 op vrije voeten nadat de ambassade in Brasilia en het consulaat-generaal in Rio in een brief aangeven dat hun advocaten er voor zullen zorgen dat ze het land niet verlaten. In december 2003, als ze inmiddels zijn veroordeeld tot acht en elf jaar gevangenisstraf maar in vrijheid hun beroepszaak mogen afwachten, wordt de druk door T. en K. op het consulaat-generaal opgevoerd, en volgens een uitzending van Radio 1 ook door de marine, waar T. werkzaam was.

De mannen hebben hun paspoorten wegens vluchtgevaar niet teruggekregen en willen noodpaspoorten. Ze geven ook duidelijk aan dat ze met die reisdocumenten onmiddellijk naar Nederland willen gaan. Consul-generaal Brouwer en anderen waarschuwen het ministerie in Den Haag in eerste instantie dat afgifte van de paspoorten negatieve publiciteit kan genereren omdat het hier wel om een kinderpornozaak gaat. Maar later schrijft hij de noodpaspoorten toch te willen afgeven omdat het rechtsproces tegen hen aan alle kanten rammelt en de rechtsgang in Brazilië niet 'redelijk' zou zijn. Verder zouden de mannen hun straf toch niet ontlopen omdat ze in Alkmaar voor dezelfde zaak ook voor de rechter moesten komen.

De mannen dreigden bovendien naar De Telegraaf te stappen om te klagen over de manier waarop het consulaat ze hielp. Brouwer krijgt dan vanuit Den Haag alsnog toestemming de paspoorten te verstrekken, de mannen vertrekken naar Nederland en daarmee lijkt de zaak afgedaan.

Totdat het televisieprogramma Zembla in september 2004 een voor het ministerie zeer beschadigende uitzending aan de zaak wijdt. Essentie: Buitenlandse Zaken hielp veroordeelde kinderpornohandelaren Brazilië uit.

Garantiebrief
Het ministerie laat Brouwer onmiddellijk vallen. Het consulaat-generaal in Rio zou ten onrechte een zogenaamde garantiebrief hebben afgegeven, waardoor de mannen uit voorlopige hechtenis waren vrijgelaten. En door foute informatie, gegeven door de Consul-Generaal, zouden de noodpaspoorten zijn verstrekt, iets dat volgens een persverklaring nooit had mogen gebeuren.
Brouwer, die nu van alle kanten wordt gezien als helper van pornohandelaren, is woedend. Alles was immers in overleg met het ministerie gebeurd. Hij had voor de uitzending van Zembla geprobeerd de woordvoering nog gecorrigeerd te krijgen, maar dat lukte niet.

Ook in de daaropvolgende periode stuit Brouwer op een muur van stilzwijgen, bij zijn pleidooi voor correcties op de foute woordvoering. Brouwer, steeds wanhopiger, schrijft verwijtende e-mails aan zijn baas, de toenmalige Directeur-Generaal Consulaire Zaken Peter van Wulfften Palthe, de huidige ambassadeur in Berlijn. Daarin stelt Brouwer dat niet hij maar Van Wulfften Palthe degene was die in het kinderpornodossier cruciale fouten heeft gemaakt. 'Wij moeten in het buitenland kunnen vertrouwen op de ruggesteun van het ministerie,' schrijft Brouwer. 'En niet het risico lopen door de eigen werkgever in de media te worden veroordeeld.' Brouwer eindigt de e-mail dan ook met de woorden 'zonder groet'. Vrij Nederland citeerde op 31 mei uitgebreid uit deze brief.

Uit het deze week openbaar gemaakte onderzoek blijkt dat Brouwer gelijk had. Het was in de eerste plaats Van Wulfften Palthe die blunder op blunder stapelde en niet het consulaat-generaal in Rio. Het was onder de verantwoordelijkheid van Van Wulfften Palthe dat in februari 2004 aan het consulaat-generaal een e-mail werd gestuurd waarin machtiging werd verleend tot afgifte van de reisdocumenten aan T. en K. Aanvankelijk was er alleen telefonische toestemming gegeven vanuit Den Haag, maar de medewerkers van het consulaat wisten hoe gevoelig de materie lag en wilden zichzelf indekken. En dus eisten en kregen zij zwart op wit toestemming.

Dat kon ook niet anders, concludeert Van Zunderd nu, omdat artikel 23 van de paspoortwet zegt dat Nederlanders recht hebben op een paspoort tenzij ze de veiligheid van de staat in gevaar brengen, en dat was hier niet het geval. Van Zunderd geeft hier overigens net als Brouwer een beperkte uitleg aan artikel 23. Dat artikel stelt namelijk dat een paspoort ook geweigerd kan worden in geval van 'andere gewichtige belangen'. En onder die term viel handel in kinderporno blijkbaar niet.

Ten onrechte
Als in september 2004 de uitzending van Zembla eraan komt, vraagt de redactie aan het ministerie of het klopt dat een garantie is afgegeven in Rio en of de twee Nederlanders het land konden ontvluchten. In een vergadering, voorgezeten door Palthe (wiens directie dus een half jaar eerder toestemming gaf tot afgifte van de paspoorten) wordt besloten een andere lijn te kiezen. Zonder contact met de consul-generaal op te nemen en zonder nader onderzoek, besluit Van Wulfften Palthe dat inderdaad een garantie is afgegeven waarvan het ministerie niets zou weten. En dat daarop ten onrechte in Rio paspoorten zijn verstrekt.

Na de uitzending van Zembla onstaat er grote commotie in de media. In het parlement worden vragen gesteld. De toenmalige ambassadeur Meijs in Brasilia krijgt de opdracht van diezelfde Van Wulfften Palthe om in Rio onderzoek te doen naar de kwestie en te bekijken of eventueel maatregelen genomen moeten tegen het consulaat-generaal.

De ambassadeur komt tot dezelfde conclusies als Van Zunderd nu in zijn rapport, namelijk dat door Brouwer nooit een 'garantiebrief' aan de Braziliaanse justitie werd verstrekt. Verder stelde de ambassadeur vast dat het consulaat-generaal de reispapieren wel moest verstrekken op grond van artikel 23 van de paspoortwet, ook hij legt net als Zunderd en Brouwer het artikel dus restrictief uit.

De bevindingen van de ambassadeur komen Van Wulfften Palthe (die dus al twee keer was gedraaid) slecht uit. Palthe moest rapporteren aan de minister en loste zijn probleem wel heel pragmatisch op, zo blijkt uit het onderzoek van Van Zunderd. In het verslag aan de minister over de missie van de ambassadeur wordt namelijk niet de brief uit Brasilia bijgesloten, maar geparafraseerd. Op die manier masseerde Van Wulfften Palthe alle hem onwelgevallige informatie weg. Zo staat in zijn verslag dat afgifte van de paspoorten had moeten worden geweigerd op grond van artikel 23 van de paspoortwet, terwijl de ambassadeur juist schreef dat afgifte 'conform de voorschriften' was geschied.

En waar de ambassadeur meldt dat de zogenaamde garantiebrief 'aan Braziliaanse zijde geen rol speelt', krijgt de minister in zijn verslag te lezen dat de Braziliaanse autoriteiten de brief wel als garantie hadden opgevat.
Van Zunderd en minister Maxime Verhagen verzuimen hier een harde conclusie te trekken. Als hoogste ambtenaar voor consulaire zaken was Van Wulfften Palthe er voor verantwoordelijk dat minister Bot destijds cruciale informatie van de ambassadeur werd onthouden.

Brouwer, tegen wie in Brazilië na de Zembla-uitzending een strafrechtelijk onderzoek wordt ingesteld omdat hij ervoor verantwoordelijk wordt gehouden dat de twee kinderpornohandelaren zijn ontkomen, probeert via zijn advocaat in juni 2005 aan Bot duidelijk te maken dat het consulaat-generaal én het ministerie de noodpaspoorten wel moesten verstrekken, maar Bot blijft tegenover Brouwer, maar ook in de Tweede Kamer, vasthouden aan zijn door Van Wulfften Palthe ingegeven standpunt.

Ernst
Minister Verhagens brief bij het rapport is voor oud-minister Bot, maar ook voor de huidige ambassadeur in Berlijn Van Wulfften Palthe een klap in het gezicht. Verhagen vindt dat het ministerie de zaak destijds 'met onvoldoende oog voor de ernst van de situatie heeft behandeld'. Ten onrechte is volgens de huidige minister van Buitenlandse Zaken naar buiten gebracht dat de paspoorten niet hadden mogen worden afgegeven. Hij veroordeelt 'de routinematige manier' waarop met de kinderpornokwestie is omgegaan en vindt dat de beslissing over de afgifte van de paspoorten gezien 'de sensitiviteit' van de zaak door de minister zelf had moeten worden behandeld.

Valt er dan niks aan te merken op de inmiddels voormalige consul-generaal Ronald Brouwer? Minister Verhagen vindt dat Brouwer en zijn collega's in Rio meer afstand hadden moeten houden van de twee kinderpornoverdachten, die te veel als slachtoffers werden gezien, in plaats van als potentiële daders. Ook had Brouwer meer overleg moeten plegen met Den Haag en had hij de zaak op een hoger niveau moeten voorleggen. Verder is hij te gretig geweest door de Braziliaanse autoriteiten niet op de hoogte te stellen van de afgifte van de noodpaspoorten.

Brouwer laat in een reactie weten dat buiten beschouwing wordt gelaten dat er ernstige twijfels bestonden over de procesvoering in Brazilië en dat er vanuit werd gegaan dat het tweetal in Nederland zou worden vervolgd. Verder stelt hij dat de kwestie op het departement al meer dan een jaar bekend was en dat men er in Rio van uitging dat de beslissing tot afgifte allang op hoog niveau was besproken. Gedetineerde Nederlanders worden altijd geholpen, zonder aanziens des persoons.

Overigens oordeelde de Nederlandse rechter een stuk milder over de zaak: in Alkmaar werd Jerry K. veroordeeld tot een voorwaardelijke gevangenisstraf van negen maanden en tweehonderdveertig uur werkstraf. T. hoefde vanwege gebrek aan bewijs uiteindelijk niet voor de rechter te verschijnen.

Doofpot
Is het rapport van Van Zunderd bevredigend? Waarschijnlijk niet voor de slachtoffers, die in april nog een schadevergoeding eisten bij Jerry K. en Johan T. Door Verhagen wordt voor de toekomst beterschap beloofd, de paspoortwet zal worden aangepast, maar verdere consequenties worden er niet getrokken. En dat is vreemd. Want van Wullften Palthe blunderde wel heel erg in deze zaak en zorgde er voor dat die vervolgens in de doofpot werd gestopt. Bovendien manipuleerde hij een verslag aan minister Bot om zo zijn ambassadeurschap veilig te stellen. Toch lijkt het er op dat hij rustig in Berlijn kan blijven, tenzij Verhagen of de Tweede Kamer eindelijk ingrijpen.