Met de aanslagen van 9/11 eindigde in Nederland een voorspoedige tijd. Een reconstructie van de eerste twee weken na de aanslag.

Wat gebeurde er in Nederland op de dag voor 9/11? Op Schiphol worden tientallen drugskoeriers opgepakt. KPN-topman Smits stapt op na slechte resultaten. In Alkmaar worden aardschokken gevoeld. En op die maandag 10 september 2001 brengen kroonprins Willem Alexander en zijn verloofde Máxima Zorreguieta een kennismakingsbezoek aan Amsterdam. Op die maandagmiddag maakt het paar met een historische tram een rit naar de Dapperbuurt door straten waar belwinkels, islamitische slagers en tropische kruideniers elkaar afwisselen. Máxima spreekt lovend over de diverse bevolkingssamenstelling van de stad. Burgemeester Job Cohen is vanzelfsprekend ook van de partij. 'We stapten af en toe uit,' zegt hij terugkijkend. 'Vrijwel zonder bewaking, dat ging toen nog zo.' Een Parool-verslaggever beschrijft hoe een jongen van Marokkaanse afkomst de koninklijke verloofde even aanraakt. 'Allah, ik heb Máxima aangeraakt,' roept hij vervolgens enthousiast. Op het Javaplein krijgt de aanstaande prinses een zoen van een donker gekleurde groenteverkoopster.

In het stadhuis houdt Geert Mak een feestrede waarin hij de aanstaande prinses en aanwezigen als Harry Mulisch, Adriaan van Dis en Anne Wil Blankers in vogelvlucht meeneemt door de geschiedenis van Amsterdam. De stad van Spinoza en Descartes, van hele en halve republikeinen, een gewonde stad waar tijdens de Tweede Wereldoorlog een tiende van de bevolking werd weggevoerd. Maar ook een stad waar de integratie van buitenlanders 'over het algemeen opvallend snel verloopt', waarbij Mak het dan niet heeft over 'die paar incidenten'. Natuurlijk zijn er achterstanden, maar wat betreft huwelijksleeftijd, kindertal, opvattingen en gewoonten beginnen jongere generaties steeds meer op andere Amsterdammers te lijken, betoogt Mak. 'Langzaam wordt Amsterdam een volwassen stad met volwassen migranten.'

Overschot op de begroting

Mak - in later jaren vaak weggezet als 'allochtonenknuffelaar', 'wegkijker' dan wel 'representant van de theedrink-kliek' - verwoordde op die tiende september in 2001 de communis opinio over het integratiebeleid, zoals die ook door het tweede kabinet-Kok werd uitgedragen. Mak sprak niet over de gevaren van terrorisme, ook niet over de islam trouwens of over 'de toon van het debat'. Simpelweg omdat er nog geen echt debat was. Woorden als kopvoddentaks, haatpaleizen of shariasocialisme bestonden nog niet. PVV-ideoloog Martin Bosma had net de Wereldomroep vaarwel gezegd en werkte als manager bij internetpersbureau Cameo Newsbites. Geert Wilders was een in kleine kring bekend VVD-Kamerlid. Pim Fortuyn was columnist bij Elsevier en had op 20 augustus 2001 bekendgemaakt dat hij de politiek in wilde, zonder dat veel mensen daar wakker van lagen. Hij mocht dan een scherp debater zijn, hij was vooral ook een extraverte figuur en een ruziemaker. Niet echt iemand om rekening mee te houden dus.

Het waren de paarse jaren. Wim Kok was al zeven jaar premier. Het vertrouwen in het kabinet was groot, er was door streng financieel beleid een overschot op de begroting, de werkeloosheid was ongekend laag, jeugdwerkeloosheid bestond niet, de AOW werd verhoogd. En uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau bleek dat steeds meer allochtonen aan het werk kwamen en dat de schoolprestaties van nieuwkomers steeds beter waren.

De belangrijkste vraag in politiek Den Haag? Wie wordt bij de verkiezingen in mei 2002 de grootste: de PvdA of de VVD? In de peilingen waren ze al maandenlang verwikkeld in een nek aan nek-race: Ad Melkert, de opvolger van Wim Kok, stond op 42 zetels. Zijn tegenstrever Hans Dijkstal, die eurocommissaris Frits Bolkestein was opgevolgd als lijsttrekker van de liberalen, stond ook op 42. Belangrijkste thema voor de verkiezingen? Of er veel geld (VVD) of heel veel geld (PvdA) extra naar het onderwijs en de zorg zouden moeten.

Terrorismebestrijding was geen belangrijk thema. De jaren van de Molukse treinkapingen en de Duitse RAF lagen ver achter ons. Al-Qaida was een onderwerp voor de buitenlandpagina's, een schimmige organisatie die in landen ver van ons vandaan een onduidelijke strijd uitvocht. Van Osama bin Laden hadden maar weinig mensen gehoord. Zijn organisatie had aanslagen gepleegd op de Amerikaanse ambassades in Nairobi en Tanzania (augustus 1998) en het marineschip de USS Cole (oktober 2000). In december 2000 werd een aanslag op de kerstmarkt in Straatsburg verijdeld, waarbij in Duitsland een extremistische cel werd opgepakt. 'Dat was voor ons een signaal dat het wel heel dichtbij kwam,' zegt voormalig directeur van de Binnenlandse Veiligheidsdienst Sybrand van Hulst. De dienst volgde alle ontwikkelingen met grote zorg en was in Nederland een van de weinige instanties die echt goed geïnformeerd waren. In het voorjaar van 2001 was het rapport Antiterrorisme maatregelen in Nederland in het eerste decennium van de 21ste eeuw verschenen, waarin het internationaal terrorisme en de gevaren voor Europa werden geanalyseerd. 'Die radicale groepen zijn ook actief in Nederland,' waarschuwde Van Hulst in Buitenhof. De reacties waren lauw. Van Hulst, terugkijkend: 'In die periode ontbrak in de politiek een kritische opstelling over de zorgelijke kanten van de integratie.'

In de grote steden van Nederland woonden honderdduizenden nieuwkomers van islamitische herkomst. En dat leverde grote problemen op. Mannen en vrouwen konden zich bij de dokter, op het gemeentehuis of op school niet verstaanbaar maken. In moskeeën preekten radicale imams die hun gelovigen voorhielden dat het niet goed was om vrouwen een hand te geven of met Kerstmis een cadeautje aan te nemen, en dat je homo's moest wantrouwen, of erger. De politiek liet de problemen in de achterstandswijken lange tijd vrijwel onbenoemd.

Uitzondering was de liberale voorman Frits Bolkestein. Die luidde in september 1991 als een van de eersten de noodklok in zijn Luzern-rede. Hij vond dat over fundamentele politieke beginselen - scheiding van kerk en staat, vrijheid van meningsuiting, verdraagzaamheid en non-discriminatie - niet kon worden gemarchandeerd. 'Ook niet een klein beetje. Iedereen in Nederland, zowel islamiet als niet-islamiet, heeft zich te houden aan de wetten die uit deze beginselen zijn voortgekomen.' En in januari 2000 was in NRC Handelsblad het artikel 'Het multiculturele drama' van PvdA-er Paul Scheffer verschenen, waarin hij constateerde dat Nederland op een onverschillige manier met haar culturele identiteit omging en problemen rond criminaliteit, werkloosheid en schooluitval bij minderheden onder het tapijt veegde. Een fel publiek debat volgde.

D66'er Roger van Boxtel had in het tweede paarse kabinet integratie in zijn portefeuille. Ook hij zag wel dat er 'iets' smeulde. 'Zo maakte ik me grote zorgen over bloedwraak of de importbruiden. Als dat maar door zou gaan, moest je niet verbaasd zijn dat buurtbewoners zeiden: jullie kunnen mooi kletsen, maar wij zitten hier met de shit.' Van Boxtels recept voor een succesvolle integratie was simpel: mensen moesten aan het werk, moesten geschoold worden, moesten ingeburgerd raken. Hij had maar liefst achttien miljard gulden tot zijn beschikking om de achterstandswijken vooruit te helpen. Om ervoor te zorgen dat zijn beleid van de grond kwam reisde hij onvermoeibaar het land door. De minister liep de deur plat bij werkgevers om ervoor te zorgen dat er meer allochtone jongeren aan een baan werden geholpen.

Van Boxtel geloofde in praktische oplossingen voor praktische problemen. Of iemand nou islamiet was of oud-katholiek deed voor hem niet ter zake. Zo lang je je maar aan de regels van het land hield, precies zoals Bolkestein had bepleit. Dus toen imam Khalil El Moumni van de Rotterdamse Annasr-moskee in het televisieprogramma Nova homoseksualiteit 'een ziekte' noemde, liet Van Boxtel dat niet over zijn kant gaan en ontbood hij de religieuze voorganger voor een gesprek. 'Het is later weggezet alsof ik met hem thee ben gaan drinken,' zegt Van Boxtel. 'Maar dat was absoluut niet waar. Ik heb hem toen onder uit de zak gegeven. Verbaal alle hoeken van de kamer laten zien. Iedereen mag geloven wat-ie wil, maar de Nederlandse wetgeving gaat boven alles.'

Een beetje rustig

En toen werd het dinsdagmiddag 11 september 2001. Om kwart voor twee Nederlandse tijd boorde vlucht 11 van American Airlines zich in de noordelijke toren van het World Trade Centre in New York. Twintig minuten later raakte vlucht 175 van United Airlines de zuidelijke toren. Minister van Binnenlandse Zaken Klaas de Vries was op dat moment in de Eerste Kamer. Terwijl hij debatteerde over een aanpassing van de Grondwet kreeg hij van de bode een briefje van een ambtenaar aangereikt waarop stond dat er 'iets vreselijks' was gebeurd in New York.

De Vries: 'Ik aarzelde of dat een grapje was. We hadden net daarvoor het pand moeten verlaten voor een brandweeroefening en nu dit?' Maar in de loop van de middag werd via briefjes duidelijk dat er écht iets aan de hand was. Desondanks vergaderde de senaat door en bleef De Vries, die bij grote rampen in Nederland eerstverantwoordelijke was, op zijn plaats. 'Pas om twintig voor vijf sloot de voorzitter de vergadering en kwam ik in de hal. En daar zag ik allemaal senatoren verbijsterd en doodstil voor de televisie staan. Nadat ik even had meegekeken, ben ik naar het departement gegaan.'

De Vries trof een ministerie in full swing. 'Ze hebben me later wel eens gevraagd: wat hebt u toen allemaal in werking gesteld? Nou, godzijdank gaat dat alles vanzelf.' Extra beveiliging voor de Amerikaanse en Israëlische ambassade, extra beveiliging op Schiphol, hoe zit het met de moskeeën, kerken en synagogen? Het Nationaal Coördinatie Centrum waar alles samenkwam, draaide op volle toeren. Die avond was er een extra ministerraad. De Vries: 'Natuurlijk waren we verbijsterd over de aanslagen in New York en bij het Pentagon. Maar er was ook rust en kalmte. We waren een op elkaar ingespeelde ploeg. We hadden de ramp in Volendam gehad, de brand in Enschede, de enorme veiligheidsoperatie rond het Europees Kampioenschap voetbal. We zeiden tegen elkaar: "We moeten proberen de rust te bewaren." Wat we wilden was een realistische, waar nodig harde maar wel zakelijke en rechtvaardige benadering. We wilden dempen én verbinden.'

Op vrijdag 14 september werd in het hele land drie minuten stilte gehouden. Auto's stonden stil langs de kant van de weg, in kantoren, universiteiten, ziekenhuizen stopten mensen met werken. Minister-president Wim Kok en de rest van het kabinet wandelden na het wekelijkse kabinetsberaad vanuit de Trêveszaal naar de Amerikaanse ambassade. 'En weet je wat zo opvallend is,' zegt De Vries. 'Van persoonsbeveiliging was geen sprake. We stonden daar gewoon met zijn allen, omringd door publiek. Er was geen reden om aan te nemen dat er gevaar dreigde.'

Met jeukende handen

Ede, augustus 2011. Een buurtbewoner - liever geen naam - kan zich de gebeurtenissen tien jaar geleden nog goed herinneren. Hij had die dag ouderlingen op bezoek en dus stond de televisie uit. Buiten, op een smal fietsbruggetje dat vanuit zijn huis goed is te zien, verzamelde zich een groepje jongens. 'Ze waren aan het dansen, springen en gillen. De brug, het was toen nog de oude brug, ging helemaal op en neer,' zegt de man. 'We hadden geen idee waarom. Pas toen we de televisie aanzetten, zagen we dat er in New York een aanslag was gepleegd en legden we het verband.'

Het verhaal over de dansende en juichende jongens ging via CNN de hele wereld over. Cameraploegen en krantenjournalisten overspoelden de wijk. Maar of het nou echt veel om het lijf had? 'Het waren rotjochies, die zich vooral stierlijk verveelden,' zegt de anonieme buurtbewoner. Politiek? Dat was voor hen geen issue. 'Ze wilden een rel trappen.' Bij het gemeentebestuur van Ede en bij de politie kwamen honderden afkeurende telefoontjes binnen. Op straat verschenen posters met beledigende teksten tegen Marokkanen en de islam.

Net als in Den Haag was 'dempen en verbinden' het devies. De jongeren maakten binnen een dag hun excuus en tientallen burgers van Marokkaanse komaf tekenden het condoleanceregister in het gemeentehuis. Boze buurtbewoners die klaagden dat het straatfeest hun tegen de borst was gestuit, kregen van de politiewoordvoerder te horen dat dat 'erbij hoort' als je in een multiculturele samenleving woont. 'De agenten stonden er dinsdagavond ook met jeukende handen bij, maar als er niets strafbaars plaatsheeft kan je niet zomaar mensen oppakken, ook al bevalt hun gedrag je niet. Niet iedereen hangt westerse denkbeelden aan en dat moeten we accepteren,' aldus de politiewoordvoerder destijds.

Ook in Amsterdam stond alles op scherp. De stad had immers een grote moslimgemeenschap. Toenmalig burgemeester Job Cohen hoorde van de aanslagen toen hij op de terugweg was van een bezoek aan een kinderboerderij. Hij gaf zijn chauffeur opdracht meteen naar de lokale zender AT5 te rijden, waar hij live de zender op ging. Het Amsterdamse gemeentebestuur had natuurlijk een diversiteitsbeleid, er werd overlegd met minderheden, maar wat er nou werkelijk in de moskeeën in de stad gebeurde? 'Er waren vooral veel contacten met de seculiere groepen,' zegt Cohen. 'Minder met de moskeeën.'

In de eerstvolgende gemeenteraadsvergadering zei Cohen dat hij als burgemeester 'ervoor wil zorgen dat de verschillende groeperingen van godsdienstige of welke aard dan ook, ondanks de spanningen, in openheid en vrede met elkaar blijven verkeren'. En dus kondigde hij aan 'meer buiten dan binnen het stadhuis' te zijn. 'Op deze manier kunnen wij elkaar duidelijk maken wat ons bezighoudt en daarmee kunnen wij het open en tolerante klimaat in Amsterdam behouden.' Cohen terugkijkend: 'Ik kwam mensen tegen die het zich wel konden voorstellen wat er gebeurd was. Ik kreeg dan altijd de neiging om de Amerikanen te verdedigen. Maar die mensen hadden wel het recht om te zeggen wat ze wilden. Dat vond ik toen en dat vind ik nu nog steeds. Niet iedereen in de stad dacht er hetzelfde over, maar dat maakt mensen niet automatisch tot radicalen.'

Ahmed Marcouch, later een van de nieuwe gezichten van de PvdA, was in 2001 nog politiebrigadier. Zijn standplaats was Bureau Balistraat in Amsterdam-Oost, de buurt die Willem Alexander en Máxima bezochten op 10 september. 'Ik zag de beelden in de kantine,' zegt hij. 'Een collega zei: "Dit gaat niet over ons. Maar dat was ik niet met hem eens. Ik zag meteen dat die aanslagen iets zou kunnen betekenen voor onze buurt. We moesten de wijk in, kijken hoe er gereageerd werd. Ik dacht meteen aan het gevaar van aanslagen op moskeeën.'

Binnen de politieorganisatie ontstonden hier en daar spanningen. 'Collega's met een islamitische achtergrond werden aangesproken op de aanslag. Ze hadden het gevoel dat ze zich moesten verantwoorden. De hoofdcommissaris heeft daar toen nog een brief over gestuurd met als teneur: zo gaan we niet met elkaar om.' Marcouch, ook toen al niet op zijn mondje gevallen, ging de discussie aan. Wat hem tijdens die gesprekken opviel, was het gebrek aan kennis over de islam. 'Alles werd op een hoop gegooid,' zegt hij. 'En dat was ook niet zo vreemd. Mensen als Ayaan Hirsi Ali en Pim Fortuyn voerden in de discussies de boventoon. Maar zij hadden het alleen over de uitwassen van de islam. Niemand wist het verschil tussen een soenniet en een sjiiet, tussen radicalen en orthodoxen, er zijn zo veel stromingen. Tot dan toe werd de islam alleen bestudeerd door Arabisten en islamologen. Beleidsmakers? Mensen in uitvoerende functies? Die hadden geen idee. En dus was er in het publieke debat geen begrippenkader om de discussie te voeren. Ook binnen de politieorganisatie niet. Daar was nooit veel belangstelling geweest voor de radicale islam.'

In Amsterdam bleef het in de weken na 9/11 rustig. Rellen braken er niet uit. Maar op Amsterdamse scholen weigerden jongeren van islamitische komaf, net als in Ede, de aanslagen te veroordelen. Waarom zou je wel stilstaan bij New York en niet bij de slachtoffers die dagelijks in Palestina vielen? Een enquête van het multiculturele instituut Forum liet hetzelfde beeld zien als op de scholen: 47 procent van de moslims in Nederland bleek begrip te hebben voor de aanslag. Marcouch: 'Ik ben in die dagen na 9/11 in mijn vrije tijd met toenmalig wethouder voor Amsterdam Oost Fatima Elatik naar scholen geweest om gesprekken te voeren. De leraren van die scholen waren onthutst. Die zagen een agressie die ze niet eerder bij hun leerlingen hadden gezien. Ze hadden niet door dat leerlingen emotioneel ontzettend betrokken waren bij het conflict in het Midden-Oosten.'

Niet alleen onder moslimjongeren liepen de gemoederen hoog op. Vanuit het hele land kwamen meldingen binnen van wat minister Roger van Boxtel 'kleine terreur' noemde: op een moskee in Heerlen werd 'moslims dood' gekalkt, in Den Haag 'USA' en White Power-tekens. In Vlissingen en Uden gingen er stenen door de ruiten van islamitisch gebedshuizen. En in Rijssen waren wel heel domme vandalen actief: zij kalkten 'Afghaan' en 'Bin Laden' op de muren van een Syrisch Orthodoxe kerk. Bij een voetbalwedstrijd in Heerlen werd een speler van Marokkaanse komaf uitgescholden voor 'vieze terrorist'. De wedstrijd werd gestaakt.

Brand in de gebouwen

Naast dit soort relatief onschuldige incidenten kwam het ook tot brandstichtingen. Bijvoorbeeld bij de Abibakr-school in Nijmegen. Minister De Vries van Binnenlandse Zaken verklaarde dat 'de schuldigen zouden worden gepakt'. Maar in Nijmegen en in veel andere plaatsen bleven de daders onbekend.

In Drachten liep het - bij hoge uitzondering - anders. Daar werd in de nacht van 16 op 17 september brand gesticht bij de internationale schakelklas. Elf houten noodlokalen en de kantine brandden helemaal uit. In de lokalen werd les gegeven aan kinderen van asielzoekers. Op de avond van de brand had een groepje jongens met elkaar zitten praten. Die moslims moesten eens ophouden met hun terrorisme, vonden ze. In Nederland waren er elders al 'tegengeluiden' te horen en Drachten kon niet achterblijven, vonden ze. En dus moest de brand in de gebouwen van de Internationale Schakelklas. Want daar gingen kinderen van asielzoekerscentra uit Drachten en Appelscha naartoe.

Drie jongens werden gezien door buurtbewoners. Twee werden opgepakt en kregen respectievelijk drie jaar en twee jaar en twee maanden gevangenisstraf. Het ging om 19-jarige jongens die een hele reeks delicten (inbraken, autokraken, heling) op hun naam hadden staan. Volgens de rechtbank had de hoofdverdachte 'een zwak zelfgevoel' dat hij wilde compenseren door 'stoer antisociaal gedrag'. Maar dat was geen reden voor clementie. De rechters spraken juist een hogere straf uit dan geëist omdat 'racisme een maatschappelijk kwaad is dat al sinds mensheugenis voor zeer grote ellende heeft gezorgd voor allerlei onschuldige mensen'.

Directeur Jur Moorlag, die nog steeds bij de school in Drachten werkt, probeert die 'afschuwelijke tijd' zoveel mogelijk te vergeten. 'Leerlingen waren bang. Zou er nog een keer iets gebeuren? Ook voor de docenten was het een traumatische ervaring. Die hadden speciaal lesmateriaal ontwikkeld dat door de brand allemaal verloren ging.' Een van de daders wilde voor de rechtszaak nog in gesprek komen met Moorlag en schreef hem een brief. 'Maar daar ben ik niet op ingegaan, daar had ik geen behoefte aan.' Pas een jaar later, toen de leerlingen naar een nieuw gebouw verhuisden, ebde de angst weg. Moorlag: 'We konden weer opnieuw beginnen.'

Een koude oorlog

Op 19 september werden in de Tweede Kamer de algemene beschouwingen gehouden. PvdA-leider Ad Melkert zei dat 'veel nieuwe Nederlanders zich onzeker voelen'. Hij sloot de ogen niet voor wat er in Ede was gebeurd, jongeren die op straat of op school provoceerden moesten 'bij hun lurven worden gepakt, maar ook de hand worden gereikt'.

Op 28 september bezocht Wim Kok de grote Marokkaanse Al Kabirmoskee in Amsterdam met een gelijksoortige boodschap. Volgens de premier voelden sommige Nederlanders van buitenlandse afkomst en met een ander geloof zich 'verlaten, verloren, eenzaam en ongelukkig' en daarom wilde hij zijn hand uitsteken. 'Er zijn nogal wat mensen uit etnische minderheden die zich angstig voelen. De overheid moet waar het kan bruggen bouwen.' Tot de gelovigen zei hij: 'Ik ben blij dat ik hier welkom ben, net zoals u welkom bent geheten in onze samenleving. We zijn niet gelijk, maar wel gelijkwaardig. Laten we niet generaliseren. Als er een raam in wordt gegooid bij een moslimschool, is daar niet de hele Nederlandse samenleving schuldig aan. En andersom geldt dat ook.'

Bruggen bouwen, dempen en verbinden, dat waren de sleutelwoorden in die septemberdagen. De enige echte criticaster was de prille politicus Pim Fortuyn. Hij vond het na de aanslagen juist hoog tijd voor een stevig debat over de islam. In een interview met het blad CDA-verkenningen zei hij: 'De tragedie in de Verenigde Staten maakt het nog eens duidelijk. Het is niet genoeg waakzaam te zijn. We zullen de barricades op moeten om onze normen en waarden uit te dragen en te beschermen. Een koude oorlog met de Islam is onvermijdelijk!'

Heel politiek Den Haag viel over hem heen. D66-fractievoorzitter Thom de Graaf noemde de man die later zou uitgroeien tot 'de Goddelijke kale' een islamofoob. 'Wat hem valt aan te rekenen is het aanjagen van maatschappelijke tegenstellingen in een tijd van grote onzekerheid. Hoe moet een in Nederland woonachtige gelovige moslim die de wet respecteert en zijn burgerplicht vervult, zich verweren tegen de aanklacht dat zijn denken en zijn geloofsbeleving alleen maar gradueel - en dus niet principieel - verschillen van die van Osama Bin Laden?' Wie zich in september 2001 ook in het rijtje Fortuyn-criticasters voegde, was Geert Wilders, toen een rijzende ster bij de VVD. Hij maakte zich voor 9/11 druk over de risico's van moslimterreur. Maar hij ging toen nog niet zo ver dat hij de complete islam als 'achterlijk' beschouwde. Integendeel. De latere leider van de Partij voor de Vrijheid noemde de oproep van Fortuyn tot een Koude Oorlog tegen de islam bij Barend en Van Dorp 'een verwerpelijke opmerking'. Want: 'De meeste moslims in Nederland zijn mensen waar niets mis mee is. Het gaat om moslimsextremisme. Ik richt mij niet op de islam, ik heb niets tegen de islam, maar extremisme komt negen van de tien keer wel voort uit de islam.'

Polarisatiemodel

De dempers en verbindingenleggers die het land in september 2001 door een moeilijke periode hielpen, zitten nu vrijwel allemaal in de oppositie of zijn vertrokken uit de politiek. Wim Kok is gepensioneerd, oud-ministers Klaas de Vries en Roger van Boxtel zitten in de senaat, Job Cohen en Ahmed Marcouch in de Tweede Kamer.

Van Boxtel maakt zich zorgen. Hij vindt dat het kabinet-Rutte onder invloed van Wilders veel te weinig verbindt. 'Iedereen gaat maar door in een soort polarisatiemodel,' zegt de D66-senator. 'Dat is gevaarlijk. Je moet geen zondebokken aanwijzen. De geschiedenis heeft geleerd dat dat een land niet vooruit helpt.' Job Cohen voorspelde op 16 september 2001 in Het Parool dat 'het geen vrolijke tijd zou worden'. En dat is uitgekomen, zegt hij nu. 'Het onderlinge wantrouwen is alleen maar groter geworden.'

Met dank aan Boyd van Dijk