14-06-2008
Door Ko Colijn

War on Terror, toenemende onveiligheid? Nee hoor, het aantal conflicten in de wereld neemt gestaag af.

De vlag kan uit, het blijft veiliger worden in de wereld. Althans volgens het enkele weken geleden verschenen Human Security Report (2007). Eerdere versies uit 2005 en 2006 verbaasden al door optimisme: wij leven volgens de opstellers sinds het eind van de Koude Oorlog in een decade of peace, die maar voortduurt.

De genocides in Rwanda en Darfur? Verschrikkelijke oprispingen van een fenomeen dat vroeger veel vaker voorkwam. Twintig jaar geleden woedden er wel tien genocidecampagnes tegelijk in de wereld. De Balkanoorlogen van de jaren negentig? Een uitgestelde epiloog van de negentiende eeuw. Na de dood van maarschalk Tito knalde het deksel op de ketel van de Joegoslavische staat er te snel af - de verlamde wereld was klaar voor eenentwintigste-eeuwse conflicten, maar had geen rekening gehouden met die oude slapende vulkaan.

Het bloedvergieten in Irak? Bedenk maar dat er een halve eeuw geleden gemiddeld bijna veertigduizend doden per oorlog te betreuren waren. Tegenwoordig komen de boekhouders maar tot zeshonderd.

Wie aan de War on Terror denkt, moet die term tegenwoordig eigenlijk meteen weer inslikken. We voeren en verklaren geen oorlogen meer, we zijn hooguit betrokken bij 'gewapende conflicten'. Op het slagveld telde het Human Security Report er over de afgelopen vijf jaar nul. Ook als je alle grote gewapende conflicten telt, tegenwoordig vooral burgeroorlogen, staat de wereld er veel beter voor dan twintig jaar geleden. Als het een maatstaf is voor veiligheid, is de wereld er nu, met ongeveer dertig stuks, twee keer zo veilig op geworden.

De onderzoeksgroep dook nog wat verder in de cijfers, want geweld is nu eenmaal een veelkoppig monster. Bij 'conflict' denk je aan twee partijen die elkaar met wapens te lijf gaan en aan soldaten in regeringstenue. Maar dat hoeft niet. Er woeden ook oorlogjes tussen groepen, terwijl regeringen toekijken. Afrika is er in gespecialiseerd, met meer van die conflicten dan in de rest van de wereld bij elkaar. Maar ook daar gaat het de laatste jaren een stuk beter. In de hele wereld zijn er nu nog ongeveer vijfentwintig van deze groepsoorlogen. Daarmee komt het totaal, we zouden kunnen zeggen publieke en private oorlogen, nu op een kleine zestig.

En dan zijn er nog de conflicten waarbij een van de partijen ongewapend is. In Soedan of Nepal heeft de regering het gemunt op bepaalde onderdanen, in Oost-Afrika vocht het Leger van de Heer tegen ongewapende Oegandezen. Hoe het met dergelijke campagnes verder zal gaan is nog niet geheel duidelijk. Terwijl de heuse oorlogen uit beeld verdwenen, namen de eenzijdige geweldscampagnes in 2004 toe tot veertig. De laatste paar jaar gaat het gelukkig beter en slonk het aantal weer tot zesentwintig. Met dank aan Afrika, waar nu veel minder gevochten wordt dan tien jaar geleden.

Als die Afrika-trend nu ook nog even doorzet in Centraal- en Zuid-Azië, dan zou je op basis van deze cijfers met de onderzoekers van het Human Security Report kunnen concluderen dat de wereld sinds 1990 bijna twee keer zo veilig is geworden.

Het liefst willen we natuurlijk een rapport waarin alleen nog nullen staan.
Dat is voorlopig een illusie - de spectaculaire verbetering van de afgelopen tijd vlakt trouwens enigszins af en de tekenen stemmen niet allemaal tot optimisme. Voedseltekorten, waterschaarste, de run op energiebronnen en onheilspellende klimaatveranderingen zijn mogelijke bronnen van nieuwe conflicten. Honderd jaar geleden voorspelde Norman Angell in zijn beroemde The Great Illusion trouwens ook het eind van de oorlog - hij heeft in de rest van de eeuw niet helemaal gelijk gekregen.

Maar soms beleeft de geschiedenis een primeur. Een oorlog voeren is één ding, ermee stoppen is ook een kunst. Het lijkt er waarachtig op dat de wereld begint te leren hoe je conflicten kunt laten ophouden. De Human Security onderzoeksgroep merkte dat we ergens midden jaren negentig een historisch punt hebben gepasseerd waarop meer conflicten aan de onderhandelingstafel eindigden dan door een knock-out op het slagveld. Aan dat goede nieuws kleefde een triest randje: bij de helft van die onderhandelingsvredes liep het binnen vijf jaar toch weer fout en maakte de oorlog een doorstart. Slagveldvredes, militaire overwinningen dus, waren veel duurzamer. Logisch, want je mag verwachten dat de verslagen partij na de overgave niet veel meer te vertellen heeft.

Vredesoverleg zal ook vaker voorkomen tussen gelijkwaardige partijen dan tussen ongelijkwaardige, in het laatste geval vecht de sterkste liever door tot de buit binnen is. Maar ook hier tekent zich iets moois af. In het nieuwe millennium brak al drieënveertig keer vrede uit. In zeventien gevallen kwam dat door succesvolle onderhandelingen. En daarvan zijn er slechts twee weer opnieuw in geweld uitgebarsten, dus we worden steeds betere onderhandelaars.