31-03-2007
Door Ko Colijn

Afghanistan. De prijs van de oorlog sinds 2001 passeert op dit moment de grens van honderd miljard dollar, vierduizend Afghaanse doden per jaar en gemiddeld honderd coalitiedoden per jaar. Het aantal Talibanaanslagen was vorig jaar drie maal zo hoog als in 2005 en het aantal zelfmoordaanslagen steeg met een factor zeven. Oorlog, gewapend conflict, of crisisbeheersing?

Gezeten tegenover minister Van Middelkoop in een tv-programma schoot de bewindsman bijna in kramp toen ik koos voor de oorlogssituatie. ‘Daar wil ik toch bezwaar tegen maken,’ zei de nieuwe minister van Defensie. Het o-woord mag niet worden gebruikt. Hij heeft gelijk, oorlogen worden tegenwoordig niet meer gevoerd, we duiken weg in eufemismen en juridisch is het van belang om je woorden met zorg te kiezen.

Een oorlog heet een stabilisatieoperatie, en terwijl soldaten vroeger een ouderwetse veldslag uitvochten, spreekt je nu rustig over ‘troops in contact’ of gewoon een tic. De laatste minister van Oorlog die het vaderland diende was ir. C. Staf, die er trouwens apart ook nog de portefeuilles van Marine, Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening bij deed. Vanaf 19 mei 1959 schakelde Nederland over op het ministerie van Defensie. In de lange brief aan de Tweede Kamer waarin het kabinet-Balkenende op 22 december 2005 de gevaarlijke missie naar Uruzgan aanmeldde, komt het woord ‘oorlog’ niet een keer voor. Het woord is verbannen naar de geschiedenis.

Uit de Grondwet is het woord nog net niet geschrapt. Het Koninkrijk kan alleen in oorlog worden verklaard als de Staten-Generaal, in verenigde vergadering nog wel, daarvoor toestemming heeft gegeven. Veel te ingewikkeld allemaal, dat doen we nu niet meer.
Maar het verdringingscomplex geeft wel hoofdbrekens.

Militairen die op verre bodem de kleuren van het koninkrijk verdedigen, missen vreemd genoeg soms juridische bescherming nu we niet meer over oorlog spreken. Twee jaar geleden stuurde minister Kamp commando’s naar het zuiden van Afghanistan om er deel te nemen aan operatie Enduring Freedom. Dat was de naam die was gegeven aan de jacht op de Taliban en Al Qaida – door de Amerikanen, die het beest nog wel bij de naam durven noemen, bestempeld als een strijd in het kader van de War on Terror.

Wat kon er gebeuren als de commando’s daar in soortgelijke toestanden verzeild raakten als Erik O., de ongelukkige marinier die in Irak betrokken was bij de dood van een Irakees maar zich aanvankelijk niet op de bescherming van het oorlogsrecht kon beroepen? Dat realiseerde de Nederlandse regering zich ook en minister Kamp stuurde een spitsvondige brief aan het parlement. De commando’s, zo was besloten, zouden daar in het verre Kandahar ‘in tijd van oorlog’ opereren. Met die kunstgreep bood Kamp de zekerheid dat zij niet zouden worden vervolgd voor bepaalde oorlogshandelingen. Juridisch gezegd: artikel 71 van het Wetboek Militair Strafrecht werd op hen van toepassing verklaard, en dat gaf een strafuitsluitingsgrond. Maar we mochten zeker niet concluderen dat Nederland via de achterdeur de oorlog weer had ingevoerd. Daar werd weer een andere oplossing voor bedacht: we noemden de strijd in Afghanistan een ‘gewapend conflict’. Kortom: Nederlandse commando’s deden mee aan een gewapend conflict ‘in een tijd van oorlog’, maar niet aan die oorlog zelf.
Dat verdiende geen schoonheidsprijs.

Want hoe moest dat nu weer als er wel gevochten werd, maar er toch niet gesproken kon worden van een gewapend conflict? Dat kwam voor, schreef Kamp in een volgende brief. In Bosnië en in Irak was er geen sprake van een gewapend conflict, maar van vredesmissies en dan kon de toverformule die militairen juridisch moest beschermen dus geen uitkomst bieden. In Kosovo (1999) regende het bommen, ook Nederlandse, maar pas achteraf was aan die ‘krijg’ het predikaat ‘gewapend conflict’ verleend. Ook daar geen oorlog dus! Het was om dol van te worden.

De huidige missie naar Uruzgan is ook weer zo’n monstrum. Hij mocht het geen gewapend conflict noemen, schreef Kamp op 1 februari 2006, maar een crisisbeheersingsoperatie. Het kan best voorkomen dat bij zo’n crisisbeheersingsoperatie het geweld de pan uitrijst en zelfs heviger is dan tijdens een oorlog, maar daar heeft een jurist geen boodschap aan. Alleen als ‘het geweldsniveau of de dreiging dusdanig escaleert dat de vredesmacht feitelijk alleen nog in staat is gevechtshandelingen te verrichten en het oorspronkelijke mandaat niet meer kan uitvoeren’ kon hij er tussentijds het etiket gewapend conflict op plakken, schreef Kamp.

En dan pas zou de militair aanspraak kunnen maken op de bescherming van het oorlogsrecht, zou je misschien concluderen. Maar helaas, dat kon Kamp niet, oorlog is oorlog, en een gewapend conflict is dat niet. Maar ook daar werd weer een juridische mouw aan gepast. Strafrechtelijke bescherming was toch nog mogelijk, want daar had de rechter in de zaak Erik O. (vrijspraak) intussen voor gezorgd. En de manier waarop Nederland de geweldsinstructie en operatiebevelen vaststelt, schreef Kamp, zorgt ook voor strafuitsluiting. Nederlandser kan het niet: de rules of engagement worden in de vorm van een ‘dienstvoorschrift’ en ‘ambtsbevel’ gegoten, en daaraan kan een Nederlandse soldaat zich niet onttrekken. De oorlog is verklerkt.

Weg met de oorlog, lang leve de ambtenarij.

Bron: o.a. brief minister Kamp aan Tweede Kamer, 1 februari 2006