Met het akkoord Rutte-Verhagen-Wilders is de polarisatie weer helemaal terug. Wat is het antwoord van de progressieve partijen?

'Verbinden' en 'bruggen bouwen'. Dat waren de meest gehoorde woorden op het CDA-congres, afgelopen zaterdag in Arnhem. Ondanks de keuze voor een rechts minderheidskabinet met steun van de PVV wil de partij niet aan polarisatie doen, was de boodschap die de partijtop keer op keer herhaalde. 'We stappen juist in dit kabinet om het zaaien van tweespalt te bestrijden,' sprak mede-onderhandelaar Ank Bijleveld. 'Het CDA wil niet polariseren, het CDA wil niet buitensluiten,' voegde fractievoorzitter Maxime Verhagen daaraan toe. 'Verbinden, dat is een kernwaarde van de christendemocratie!'

Toch heeft het CDA zelf bijgedragen aan de polarisatie waar de partijtop zich tegen zegt te verzetten. Door de keuze voor 'rechts' dreigt de partij een platform te geven aan Geert Wilders, die niets liever doet dan polariseren. Maxime Verhagen droeg persoonlijk ook bij aan de antilinkse stemming. Toen PvdA-leider Job Cohen tijdens een Kamerdebat begon over monseigneur Nolens, de katholieke politicus die ooit stelde dat confessionele partijen alleen 'in uiterste noodzaak' mogen regeren met socialisten, beet Verhagen hem toe: 'Nolens sprak ware woorden.'

Mark Rutte, coalitiepartner van Verhagen en aanstaand premier van alle Nederlanders, deed de afgelopen maanden ook stevig aan polarisatie. Hij noemde het PvdA-verkiezingsprogramma 'de langste zelfmoordbrief uit de geschiedenis'. Toen hij ging onderhandelen met CDA en PVV over rechts, liet hij een woordvoerder zeggen dat 'de druiven wel erg zuur zijn in de linkse kerk'. Later volgde zijn inmiddels beruchte uitspraak over 'een regeerakkoord waar rechts Nederland zijn vingers bij kan aflikken'.

Politiek van de wrok

'Ik weiger me in die links-rechts tegenstelling te laten duwen.' Alexander Pechtold raakt duidelijk geïrriteerd als het over de nieuwe polarisatie gaat. Hij zit er helemaal niet op te wachten om bij een 'links blok' te worden ingelijfd. Zijn partij heeft een sociaal hart, zegt hij, maar ook een stevige liberale hervormingsagenda die je moeilijk 'links' kunt noemen. 'Zo'n links-rechts tweedeling getuigt van intellectuele gemakzucht. En van een gebrek aan historisch besef. Er zijn toch veel meer tegenstellingen? Zelf voel ik meer voor een tweedeling conservatief-progressief.' Daarnaast, zegt Pechtold, suggereert de term polarisatie dat er een duidelijk alternatief is voor dit kabinet. 'Maar dat is niet zo. Een oppositie is per definitie een allegaartje. Kijk naar de SGP. Die zeggen niet: wij zitten in de oppositie. Ze zeggen: wij zijn een niet-regeringspartij.'

De nieuwe drang tot polariseren, zegt Pechtold, is niet alleen onwaarachtig, maar ook gevaarlijk. Twee weken geleden waarschuwde hij in de jaarlijkse Abel Herzberglezing: 'Als polarisatie gepaard gaat met stigmatisering en uitsluiting, met verruwing en vergroving (...) dan splijt de samenleving.'

Ook Femke Halsema baalt van de nieuwe polarisatie. Acht jaar lang heeft de GroenLinks-leider haar best gedaan de oud-linkse reflexen in haar partij te temperen en een zakelijker koers te varen, minder gericht op getuigenispolitiek. Met succes: na de bescheiden winst bij de Tweede Kamerverkiezingen leek meeregeren van de zomer eindelijk onder handbereik, met VVD, PvdA en D66 in Paars Plus. Maar er kwam een rechts regeerakkoord en belandde links in het defensief.

'De tegenstelling tussen links en rechts heeft weinig met de werkelijkheid te maken,' zegt Halsema. 'Polariseren wordt vooral leuk gevonden door een kleine groep internetgekken, en door politici die denken dat ze electoraal kunnen profiteren van zo'n neoconservatieve renaissance. De haat tegen links wordt gecultiveerd door wat je "de politiek van de wrok" kunt noemen: het is een handzaam instrument voor rechtse politici en publicisten om links buiten spel te zetten. Maar er is feitelijk helemaal geen grond voor, alleen al omdat het land de afgelopen decennia bijna onafgebroken door het CDA en de VVD is geregeerd.'

Halsema maakt zich zorgen over de 'linkse tegenreactie.' Onlangs pleitte voormalig GroenLinks-senator Leo Platvoet, de eeuwige ouderwets-linkse criticus van Halsema, nog samen met SP-ideoloog Tiny Kox en PvdA-ijzervreter Adri Duivesteijn voor een 'links blok'. Dat is dus niet de weg die Halsema bepleit. 'Links moet zich er niet toe laten verleiden tegen rechts te gaan polariseren. Ik ben niet van plan daaraan mee te doen.'

Bij de SP hebben ze geen enkele moeite met de nieuwe polarisatie. 'Juist nu moeten we polariseren,' zegt Ronald van Raak, Tweede Kamerlid voor de socialisten en partij-ideoloog. 'Rechts gaat ons land uitverkopen. Alles waar we trots op zijn - de sociale zekerheid, de rechtsstaat - gaat op de helling. Dan moet je een vuist maken. Polarisatie is de basis voor de democratie. Polariseren is: keuzes maken, helder maken waar de ander voor staat, en waar jij voor staat. We zitten middenin een crisis. Dan kun je twee dingen doen: óf je kiest voor een linkse oplossing, of voor een rechtse. Dat moet je de rechtse coalitie toch nageven, of je er blij mee bent of niet. PVV, CDA en PVV lijken helemáál niet op elkaar, maar hebben toch een keuze gemaakt.'

De Bos-boys

Heldere taal tot nu toe. D66 en GroenLinks weigeren te polariseren; de SP doet niets liever. En de PvdA? Die worstelt, zoals gebruikelijk. Politiek leider Job Cohen uit zich vooralsnog in voorzichtige bestuurderstaal wanneer het om zijn toekomstige opstelling gaat. Hij zegt dingen als: 'We gaan straks per onderwerp kijken of we het steunen of niet.' Maar bij voormalige 'Bos-boys' als Diederik Samsom, Martijn van Dam en Jeroen Dijsselbloem én bij oud-minister Ronald Plasterk jeuken de handen om het kabinet-Rutte een linkse directe te geven.

Frans Timmermans, ex-staatssecretaris van Europese Zaken en een van de denkers van de fractie, vloog afgelopen zomer éven uit de bocht. Op zijn Facebook-pagina schreef hij op 22 juli: 'Als de voortekenen niet bedriegen, worden de geesten nu rijp gemaakt voor bruin-1.' Hij reageert enigszins geprikkeld wanneer hij wordt geconfronteerd met zijn Facebook-uitspatting. Op het internet heersen nu eenmaal 'andere mores en codes' dan in de echte wereld. Timmermans is juist niet van polarisatie, zegt hij, in tegenstelling tot de Bos-boys - niet toevallig zijn politieke tegenstanders binnen de partij. 'Ik ben niet van de school van: vanaf vandaag gaan we er met gestrekt been in.'

De huidige polarisatie, zegt Timmermans (49), is heel anders dan die in de jaren zeventig. 'Toen leidde het niet alleen tot harde stellingnames, maar ook tot veel inhoudelijk debat. Dat zie ik nu niet gebeuren. Deze polarisatie leidt vooral tot scheldpartijen en diskwalificaties. De drijfveer van de hemelbestormers in de jaren zeventig was uiteindelijk toch een betere wereld. Maar nu worden de rechtse hemelbestormers vooral gedreven door wrok en ressentiment.' Curieus genoeg leiden heel verschillende drijfveren wel tot hetzelfde gedrag. Want de huidige houding van rechts, zegt Timmermans, doet hem denken aan de opstelling van Nieuw Links destijds binnen de PvdA: 'Het is net zo arrogant. Zo van: wij hebben de macht, jullie moeten je bek houden.'

Hoe is dat zo gekomen? 'In de jaren zeventig werd de polarisatie gekanaliseerd binnen zuilen. Alle discussies werden naar de top van de zuil geleid en daar uitgevochten door de elite. Maar de gewone mensen hebben nooit op een fatsoenlijke manier met elkaar leren strijden. Dat gebrek aan een "pedagogiek van de dialoog" breekt ons nu op.'

Weer geen reactie

Wat is het antwoord van de linkse partijen op de aanval van rechts? Van linkse samenwerking kwam tot op heden bar weinig terecht. De PvdA ging de verkiezingen van 9 juni in met een behoorlijk links programma, maar tot serieuze toenadering tot de SP kwam het niet. Sterker nog, tijdens de formatie klampte PvdA-leider Cohen zich vast aan de liberalere broertjes D66 en GroenLinks: ze moesten allebei meedoen aan Paars Plus, en ook aan een eventueel middenkabinet met CDA en VVD. De angst om te kiezen leverde de partij verwijten op van beide kanten. D66 en GroenLinks vinden dat de PvdA te veel neigt naar een behoudzuchtige SP-koers; de SP vindt dat de PvdA niet écht voor haar linkse idealen durft te kiezen.

Sinds de verkiezingen van 2006 zoekt de SP al toenadering tot de PvdA, zegt SP'er Ronald van Raak. 'Maar onze hand is nooit aangenomen. Voorafgaand aan de laatste verkiezingen hebben we weer een poging gedaan, ook omdat de PvdA een verkiezingsprogramma had geschreven dat erg op dat van de SP leek. Weer geen reactie. Van de zomer hebben we het tijdens de kabinetsformatie nóg een keer geprobeerd door de Roemer-variant voor te stellen: een kabinet van PvdA, CDA, SP en GroenLinks. Maar we werden weer niet serieus genomen. De PvdA ging het liever proberen met Paars Plus. Toen kwam Rutte met de rechtse coalitie en hadden alle linkse partijen het nakijken.'

Op initiatief van de PvdA deden de progressieve partijen rond Prinsjesdag een poging een gezamenlijk tegenvoorstel in te dienen om bezuinigingen van het demissionaire kabinet op onder andere de kinderopvang af te wenden. Maar al na een dag was er grote onenigheid. Nadat SP-leider Emile Roemer en Ronald Plasterk, financieel specialist van de PvdA-fractie, op de radio een 'progressieve tegenbegroting' hadden aangekondigd, stuurde D66 een ludiek persbericht rond met de tekst: 'Plasterk en Roemer zijn met onmiddellijke ingang ontslagen als woordvoerders van de D66-fractie.'

Uiteindelijk kwam er wel een gezamenlijke motie, maar die werd meteen en zonder pardon van tafel geveegd door VVD-Kamerlid Frans Weekers. 'Samen een vuist maken' kon je het moeilijk meer noemen.

Tegen de stroom in

De PvdA blijkt - zoals altijd - de Kop van Jut in de linkse samenwerking. 'Bij de PvdA zijn ze alleen maar met strategie bezig,' zegt SP'er Ronald van Raak. 'Eerst wilden ze een zo links mogelijk kabinet, toen Paars Plus, toen vonden ze opeens dat "rechts" het maar moest proberen. Maar dat is een teken van onzekerheid. Volgens mij is de beste strategie: gewoon doen wat je wilt. Politiek is vrij simpel. Alleen als je niet weet wat je wilt, wordt het moeilijk. En dat is precies het probleem van de PvdA. Ze hebben nog steeds geen antwoord op de vragen van Mieke Telkamp: waarheen, waarvoor?'

Femke Halsema: 'De PvdA dreigt nu een fout te maken die ze eind jaren zeventig ook maakte en die ze meer dan tien jaar buiten de macht heeft geplaatst: te kiezen voor polarisatie. De PvdA laat zich terroriseren door de angst voor de SP en de PVV, die heel veel kiezers bij hen weg hebben gehaald. De impopulariteit van de PvdA is te verklaren uit de angst bij die partij om afgewezen te worden. Maar dat gevaar keer je niet door zo veel mogelijk op de SP te willen lijken. Het getuigt van een akelig gebrek aan zelfvertrouwen als je denkt dat je mensen in de volkswijken alleen maar kunt paaien met conservatieve verhalen.'

Gevolg van die angst is volgens Halsema dat de PvdA de afgelopen jaren vooral met haar imago bezig is geweest. 'De ene keer zijn ze links, dan weer liberaal of conservatief. Maar dat werkt volledig averechts. Daarom is mijn advies aan de PvdA: buig niet uit electoraal opportunisme mee met de SP, doe niet mee met de polarisatie.'

Ook D66 heeft op dit moment weinig fiducie in linkse samenwerking. Onder stamvader Hans van Mierlo was D66 altijd sterk op de PvdA gericht. In 1972 gingen de Democraten onder zijn leiding zelfs samen met de PvdA en de PPR de verkiezingen in. Uitkomst: het eerste kabinet-Den Uyl.

Maar volgens Alexander Pechtold zijn die tijden voorbij. 'Onder van Mierlo was er sprake van progressieve samenwerking. Maar de PvdA van nu ís helemaal niet progressief. Progressief zijn betekent voor mij: lef hebben om door te zetten, tegen de stroom in, ook als je je daar in eerste instantie niet populair mee maakt. Maar de PvdA is zo bang voor de kiezer dat ze niets wil veranderen. Niet in de sociale zekerheid, niet in de zorg, niet in het onderwijs. Ze willen nu lekker met de SP. Nou, succes ermee!'

PvdA'er Timmermans reageert laconiek op de kritiek van de andere oppositiepartijen. 'Het is een fase waar we doorheen moeten. De linkse partijen proberen zich nu te profileren met kritiek op elkaar. Als grootste partij op links en net-niet winnaar van de verkiezingen is de PvdA dan een logisch doelwit. Pechtold maakt een karikatuur van de PvdA. Ik hoor hem vooral over zichzelf praten: hier sta ik, en zij niet.' Vilein: 'Bovendien denk ik dat Pechtold ook een beetje geprikkeld is omdat de komst van Job Cohen bij de PvdA hem bij de verkiezingen een hoop zetels heeft gekost.'

Het leiderschap van Cohen

Hoe nu verder? Daarover zijn de progressieve partijen het helemaal niet eens. Frans Timmermans hoopt dat zijn PvdA niet voor 'Nieuw Linkse reflexen' zal zwichten. 'We moeten naar het midden, niet naar links. Ik heb Job Cohen laatst ook gezegd: Job, je moet je gedragen als een strekdam: gewoon blijven liggen en de golven over je heen laten komen. We hebben dit allemaal al eens eerder meegemaakt.'

Maar volgens SP'er Ronald van Raak is rustig afwachten 'een verliezersstrategie'. Hij heeft een ander recept: in de aanval. 'Er komt een zware rechtse storm aan. Als de mensen de bezuinigingen gaan voelen, zal de roep om solidariteit en behoud van de sociale zekerheid weer luid gaan klinken.' Dat sentiment moet links zien te mobiliseren, zegt Van Raak. 'Als we dat goed doen, en dat kunnen we, komt er straks eindelijk een links kabinet.'

Femke Halsema pleit er juist voor ook de centrumrechtse kiezers niet uit te sluiten: 'Ik ben niet de politiek in gegaan om koste wat het kost mijn eigen niche te verdedigen. We moeten hervormingsgezind zijn en niet krampachtig vasthouden aan oude linkse ideeën. Als we als progressieve partijen eindelijk een échte meerderheid willen halen, moeten we vooral een aantrekkelijk alternatief zijn voor gematigde VVD'ers en CDA'ers.'

Alexander Pechtold predikt het evangelie van 'het midden'. Dáár gaat volgens hem straks een gat vallen nu het CDA heeft gekozen voor rechts. 'Het is een vergissing om te denken dat de pendule terugslaat naar links. Hij zal tot stilstand komen in het midden. Daarom levert bruggen slaan nu meer op dan polariseren.'

Over één ding zijn de progressieve kopstukken het eens: veel zal afhangen van het leiderschap van Job Cohen. 'Cohen is zelf geneigd een verstandige middenkoers te kiezen,' zegt Femke Halsema. 'Maar dan moet-ie wel de leiding nemen. Hij maakt zich nu véél te afhankelijk van zijn nabije omgeving van spindoctors en Bos-boys. Hij moet visie en leiderschap laten zien. Dat is niet alleen van belang voor de PvdA, maar voor heel progressief Nederland.'